เสวนาโต๊ะกลม: ทบทวนขบวนการเคลื่อนไหวทางสังคมในประเทศไทย (พร้อมบทวิจารณ์)

(17 ก.ย.2553) ที่จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย กลุ่มจับตาขบวนการประชาสังคมไทย ร่วมกับศูนย์ติดตามประชาธิปไตยไทย คณะรัฐศาสตร์ จุฬาฯ สำนักข่าวประชาธรรมและประชาไท จัดการเสวนาเรื่อง "ทบทวนขบวนการเคลื่อนไหวทางสังคมในประเทศไทย" โดยในช่วงเช้า มีการเสวนาโต๊ะกลมในหัวข้อเดียวกัน มีผู้เข้าร่วมเสวนาคือ ดร.อัจฉรา รักยุติธรรม อาจารย์คณะอักษรศาสตร์ มหาวิทยาลัยศิลปากร พฤกษ์ เถาถวิล อาจารย์คณะศิลปศาสตร์ มหาวิทยาลัยอุบลราชธานี และ ดร. เก่งกิจ กิตติเรียงลาภ อาจารย์คณะสังคมศาสตร์ มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ โดยทั้งหมดเป็นนักวิชาการรุ่นใหม่ และต่างเคยทำงานหรือร่วมงานกับเอ็นจีโอและภาคประชาชนมาก่อน

 


กับดักจินตนาการ ‘ไม่เลือกเพื่อสร้างทางเลือก’ ของเอ็นจีโอ

อัจฉรา รักยุติธรรม อาจารย์คณะอักษรศาสตร์ มหาวิทยาลัยศิลปากร กล่าวถึงงานเขียนชิ้นนี้ว่า ไม่ใช่งานวิจัยแต่เขียนมาจากความคับข้องใจต่อบทบาทของเอ็นจีโอที่มีต่อสังคมในช่วงสถานการณ์ทางการเมืองที่ผ่านมา โดยใช้เวลาประมาณ 3-4 เดือนในการรวบรวมข้อมูลมากมายจากหน้าเฟซบุ๊ค ซึ่งไม่ได้รับการอนุญาตจากเจ้าของ แต่ทุกคนที่อ้างถึงในงานเขียนมีตัวตนจริงและเป็นคนที่รู้จักกันในแวดวงของเอ็นจีโอ

อัจฉรา กล่าวต่อว่าถึงประเด็นหลักที่ทำให้ต้องวิพากษ์เอ็นจีโอ คือสถานการณ์ปัจจุบันซึ่งเห็นได้ว่าเอ็นจีโอได้อาสาช่วยรัฐบาลแก้ปัญหาความขัดแย้งมากมาย แต่คำถามคือเอ็นจีโอจะมาช่วยแก้ปัญหาหรือมาสร้างปัญหาใหม่ เข้ามาเป็นผู้แก้ปัญหา หรือจริงๆ แล้วจะเป็นส่วนหนึ่งของปัญหา คิดว่าเรื่องนี้เอ็นจีโอหลายคนไม่ค่อยได้ทบทวนกันจึงมาช่วยทบทวนตรงนี้ให้

จากนั้น อัจฉราได้ยกตัวอย่างบทกวีที่เพื่อนเอ็นจีโอที่อยู่ในรุ่นเดียวกัน แต่ตอนนี้ไปร่วมกับพันธมิตรฯ แล้ว ทั้งนี้เธอได้เห็นบทกวีชิ้นนี้หลังเหตุการณ์วันที่ 19 พ.ค.53 แต่บทความนี้เขียนขึ้น 3 วันก่อนที่จะมีเหตุการณ์ 10 เม.ย.53

รบเถิด ! อภิสิทธิ์
กี่วัน กี่คืนแล้ว ! อภิสิทธิ์               แผ่นดินต้องมืดมิดทั้งแปดด้าน
ระเบิดป่วนผสมม็อบอันธพาล   กฎมารอยู่เหนือกฎหมายน่าอายนัก
กี่คำ กี่ครั้งแล้ว ที่ประกาศ           คนในชาติรอช่วยด้วยใจรัก
แอบแบ่งใจแอบเชียร์กลัวเสียหลัก แม้อกหักก็ยังเชียร์ไม่เสียใจ

แต่ตอนนี้ ไม่ไหวแล้ว พระเจ้า !!! ข้า คนชั่วช้าก่อการร้ายเพื่อนายใหญ่
ยึดกรุงเทพฯ ขึงพืด ประเทศไทย พร้อมใส่ร้ายหมายล้มองค์สยมภู
รบเถิด ! อภิสิทธิ์                                     ทุกชีวิตจักยืนเคียงเพียงหยัดสู้
ล้มอันธพาลป่วนเมืองที่เฟื่องฟู           นำบ้านเมืองคืนสู่เนื้อนาบุญ

รบเถิด ! อภิสิทธิ์                                ก่อนมวลมิตรอิดหนาไม่มาหนุน
ก่อนสังคมไม่ช่วยเหลือมาเกื้อคุณ  ก่อนต้นทุนจะไม่พอขอทำงาน
รบเถิด ! อภิสิทธิ์                                ไม่ต้องอิทธิฤทธิ์อภินิหาร
แค่ประสานรวมพลล้มหมู่มาร     โลกจะพร้อมอภิบาลช่วยท่านเอง

ภารดร-ภาพ
7 เมษายน 2553
http://www.oknation.net/blog/mataharee/2010/04/07/entry-1

อัจฉราขยายความว่า คำที่ถูกเน้นเหล่านี้เป็นคำที่ถูกนำมาใช้เรียกคนเสื้อแดงโดยเพื่อนเอ็นจีโอ ซึ่งขณะนี้ก็ยังเป็นเอ็นจีโออยู่ อีกทั้งยังได้ยกตัวอย่างเอ็นจีโอหลายคนที่พยายามออกมาบอกว่า “ไม่เลือกข้าง” ซึ่งส่วนตัวก็ได้พยายามทำความเข้าใจถึงเหตุผลที่ไม่เลือกข้าง แต่ว่าการที่คนเหล่านี้ไม่เลือกข้าง แต่กลับเลือกการปฏิรูปประเทศไทย ทำให้เกิดความสงสัยต่อสิ่งที่เกิดขึ้น

อัจฉรากล่าวต่อมาถึงเนื้อหาในรายงานซึ่งตั้งคำถามว่า เอ็นจีโอมองประชาชนอย่างไร โดยยกตัวอย่างการแสดงความคิดเห็นในเฟซบุ๊คของเอ็นจีโอบางคนที่แสดงมุมมองต่อคนเสื้อแดง อาทิ “ความตายของประชาชนจึงเป็นเพียงเบี้ย ในเกมของผู้มีอำนาจที่จะใช้ต่อรองทางการเมือง” นี่คือมุมมองที่มีกับประชาชนว่าเขาเหล่านั้นเป็นเพียงเบี้ย หรือ “การชุมนุมเรียกร้องทางการเมือง VS การชุมนุมเรียกร้องความเป็นธรรม” ซึ่งเอ็นจีโอชื่อดังทางภาคเหนือ สื่อสารว่าประชาชนที่มาชุมนุมกับพวกเขาคือประชาชนที่มาเรียกร้องความเป็นธรรม แต่คนเสื้อแดงเป็นประชาชนที่เรียกร้องทางการเมือง ซึ่งแตกต่างกันอย่างมาก ทำให้ต้องตั้งคำถามกับถึงชาวบ้าน-ประชาชนที่มีภูมิปัญญา กับเบี้ยทางการเมืองว่ามีความต่างกันอย่างไร

“ตกลงประชาชนเสื้อแดงที่มาจากชนบทเหล่านี้ไม่ได้เป็นผู้มีภูมิปัญญาเหมือนกับที่เอ็นจีโอคิด เป็นประชาชนนอกอุดมคติ เป็นประชาชนที่เป็นคนไม่จน เพราะว่าพี่น้องชาวบ้านของเอ็นจีโอเป็นคนจน และเป็นคนไม่พอเพียง เพราะว่าพี่น้องชาวบ้านของเอ็นจีโอทำเศรษฐกิจพอเพียง ทำเกษตรยั่งยืน เป็นประชาชนนอกสังกัด” อัจฉรากล่าว

อัจฉรากล่าวต่อมาว่า เอ็นจีโอมองว่าการเมืองภาคประชาชนจะต้องไม่แนบแน่นกับการเมืองในระบบ โดยบอกว่าการแนบแน่นคือหนทางนำไปสู่หายนะ ในขณะเดียวกันเอ็นจีโอก็มองว่าตัวเองคือผู้เสียสละ มีน้ำใจ เป็นพลังบริสุทธิ์ที่ไม่มีการเมืองแทรกแซง ต้องอยู่เหนือการเมือง ส่วนการเมืองคือเรื่องสกปรก กลุ่มผลประโยชน์ ฉ้อฉล การแก้ปัญหาการเมืองต้องแก้ด้วยระบบนอกการเมือง ด้วยการล็อบบี้ การสถาปนาคนดีมาช่วยแก้ปัญหา แล้วก็ต้องสร้างตัวแบบทางเลือกซึ่งจะมีทางเลือกใหม่ๆ ออกมาในสถานการณ์ฉุกเฉินในวิกฤติเศรษฐกิจ วิกฤติต่างๆ ซึ่งนี่เป็นวิธีคิดที่เอ็นจีโอหล่อหลอมกันมา ว่าจะต้องเป็นผู้เสนอทางเลือกใหม่ให้แก่สังคม แล้วก็ลดทอนความเป็นการเมือง หมายความว่าอะไรก็ได้ แก้ปัญหาโดยกลไกอะไรบางอย่างขึ้นมา

อัจฉรากล่าวสรุปแนวคิดของงานเขียนว่า บทความนี้ไม่ได้ต้องการที่จะเรียกร้องให้เอ็นจีโอเลือกสีเลือกข้างที่ชัดเจน แต่พยายามทำความเข้าใจถึงเบื้องหลังวิธีคิดชุดหนึ่งของเอ็นจีโอ และสิ่งที่น่าพิจารณามากกว่าการไม่เลือกสีคือการเลือกที่จะนิ่งเฉยไม่วิพากษ์วิจารณ์รัฐบาลที่ใช้กองกำลังเข้ากระชับพื้นที่จนทำให้มีผู้เสียชีวิตและบาดเจ็บเป็นจำนวนมาก แต่กลับพบว่าเอ็นจีโอเหล่านั้นเลือกเข้าร่วมการปฏิรูปประเทศไทย ทั้งโดยการร่วมเป็นคณะกรรมการปฏิรูปฯ และโดยการผลักดันข้อเสนอให้เข้าไปบรรจุอยู่ในแผนปฏิรูปฯ ด้วยเชื่อว่าเป็นการดำเนินงานอันเกิดจากกระบวนการมีส่วนร่วมของตัวแทนประชาชนภาคส่วนต่างๆ ภายใต้การนำของบรรดาผู้อาวุโสที่ขึ้นชื่อว่าเป็น “คนดี” และเป็น “ปัญญาชน” ของสังคมว่าจะช่วยลดปัญหาความเหลื่อมล้ำเชิงโครงสร้าง และแก้ปัญหาสังคมได้ดีกว่าการเข้าไปเกี่ยวพันกับความขัดแย้งทางการเมืองที่สับสนอลหม่าน

บทความฉบับนี้ไม่ได้ต้องการถกเถียงว่าเอ็นจีโอนั้นดีหรือไม่ แต่มุ่งพิจารณาถึงความอันตรายที่เอ็นจีโอกำลังใช้อำนาจผ่านการอ้างความเป็นคนดีของตนเองเพื่อผลิตซ้ำลำดับชนชั้นทางสังคม ที่กดให้ประชาชนบางกลุ่มจำต้องสยบยอมอยู่ภายใต้การเป็นตัวแทนของตนเอง และเบียดขับประชาชนอีกบางกลุ่มที่ไม่สยบยอมให้หลุดออกไปจากขอบเขตการเป็นพลเมืองดี หรือแม้แต่ถูกละเมิดสิทธิพื้นฐานของการเป็นพลเมืองสามัญ

การผลิตซ้ำลำดับชนชั้นทางสังคม ทำให้เอ็นจีโอไม่แตกต่างไปจากกลุ่มชนชั้นนำอนุรักษ์นิยมที่พยายามทำเช่นนั้นมาโดยตลอด เพื่อให้ประชาชนเป็นพลเมืองเชื่องๆ ที่ไม่กระด้างกระเดื่องต่อผู้ปกครองและชนชั้นนำ การกระทำดังกล่าวทำให้ประชาธิปไตยไทยไม่เท่ากับความเสมอภาคและเท่าเทียมของประชาชนได้อย่างแท้จริง

อัจฉรากล่าวด้วยว่า บทความชิ้นนี้เสนอว่า ทางเลือกของเอ็นจีโอผู้นิ่งเฉยต่อการบาดเจ็บล้มตายของคนเสื้อแดง ที่อ้างว่าเป็นทางเลือกใหม่เพื่อข้ามพ้นความขัดแย้งทางสังคมในปัจจุบันนั้น ทำให้เอ็นจีโอกลายเป็นจักรกลต่อต้านการเมือง ที่ทำหน้าที่ช่วยรัฐลดทอนความเป็นการเมืองของความขัดแย้งในสังคม ให้กลายเป็นเพียงเรื่องทางเทคนิค ซึ่งต้องอาศัยผู้เชี่ยวชาญที่ถูกฝึกฝนมาอย่างดีในการจัดการแก้ไขและเอ็นจีโอจำนวนหนึ่งก็สวมบทบาทเป็นผู้เชี่ยวชาญในการจัดการความขัดแย้งนั้นเสียเอง โดยการอ้างความดีงาม และความตั้งใจดีของตนเอง แต่มองข้ามว่าการกระทำของตนเองแท้ที่จริงก็เป็นส่วนหนึ่งของการเมืองด้วยเช่นกัน

บทความยังเสนออีกว่าจินตนาการว่าด้วยทางเลือกที่ 3 นี้ไม่ใช่ทางเลือกใหม่ แต่มันคือมรดกทางความคิดในการทำงานของเอ็นจีโอไทยซึ่งตกทอดมานานกว่า 3 ทศวรรษ ยิ่งไปกว่านั้นจินตนาการดังกล่าวนี้ไม่อาจช่วยให้เราไปพ้นจากปัญหาความขัดแย้ง หากมันเป็นเพียงการเดินคร่อมวิกฤติปัญหาที่มีอยู่ ซึ่งในที่สุดมันก็กลายเป็นกับดักที่ทั้งตอกย้ำปัญหาเดิมๆ และสร้างปัญหาใหม่ๆ ให้เกิดขึ้นตามมาอีกมากมาย

“เขาบอกว่าพวกเราจะกลายเป็นอิฐก้อนแรกที่ใช้ปาหัวอดีตเพื่อนๆ แล้วเราวิจารณ์ว่าการวิจารณ์เหล่านี้มีปัญหา ซึ่งการวิจารณ์นี้ดิฉันไม่ได้มีความแค้นส่วนตัวแต่อย่างใด” อัจฉรากล่าว

อัจฉรากล่าวต่อว่า ผู้ปฏิบัติงานเอ็นจีโอจำนวนมากอธิบายว่าตนเองเป็นนักปฏิบัติซึ่งคลุกคลีอยู่กับปัญหาและสถานการณ์จริง และบ่อยครั้งที่แสดงความไม่พอใจที่ถูกวิพากษ์วิจารณ์ โดยเฉพาะอย่างยิ่งเมื่อผู้วิจารณ์เป็นหรือเคยเป็น ผู้ร่วมขบวนการเดียวกัน ด้วยเห็นว่าการวิพากษ์วิจารณ์จะเป็นการลดทอนความน่าเชื่อถือที่สังคมมีต่อสถานภาพและขบวนการเอ็นจีโอ ขณะที่มีผู้ปฏิบัติงานเอ็นจีโออีกเป็นจำนวนไม่น้อยเช่นกันที่ปรามาสข้อวิพากษ์วิจารณ์ และนักวิจารณ์ว่าเป็นพวกที่ดีแต่พูด แต่ไม่รู้จักทำอะไร ข้อกล่าวหาดังกล่าวนี้เป็นตัวอย่างหนึ่งของวิธีคิดที่เปรียบเทียบและให้คุณค่าให้กับสิ่งที่ตนทำว่าดีกว่า สำคัญกว่า หรืออยู่เหนือกว่า เพื่อลดทอนคุณค่าของการเคลื่อนไหวทางสังคมในรูปแบบอื่นๆ ว่าเป็นสิ่งที่ไร้คุณค่าด้วยเช่นกัน

“ผู้เขียนไม่มีข้อโต้แย้งต่อข้อกล่าวหานั้น ทั้งยังไม่อาจกล่าวอ้างว่าบทความฉบับนี้เป็นสิ่งมีคุณค่า และยิ่งไม่อาจหวังว่าบทความนี้จะส่งผลให้เกิดการเปลี่ยนแปลงใดในแวดวงเอ็นจีโอ นอกเสียจากว่ามันอาจมีส่วนช่วยกระตุ้นให้เกิดการแลกเปลี่ยนถกเถียงในบรรดานักกิจกรรมทางสังคม” อัจฉรากล่าว

‘ภาคประชาชน’ กับก้าวที่ไม่ทันความเปลี่ยนไปของสังคมชนบท
พฤกษ์ เถาถวิล อาจารย์คณะศิลปศาสตร์ มหาวิทยาลัยอุบลราชธานี กล่าวในหัวข้อ “‘ภาคประชาชน’ กับก้าวที่ไม่ทันความเปลี่ยนไปของสังคมชนบท” ว่า ในช่วง 3-4 ทศวรรษที่ผ่านมา มีการเปลี่ยนแปลงในชนบทอย่างมหาศาล โดยภาคชนบทไทยกลายเป็นสังคมที่เปิดเชื่อมกับสังคมระดับประเทศและระดับโลก เกิดการเปลี่ยนแปลงต่างๆ มีกลุ่มคนที่แตกต่างหลากหลาย มีความคิดมีอุดมการณ์ มีความคาดหวังที่ตื่นตัวในประเด็นต่างๆ โดยสรุป เราจึงไม่ได้มีชนบทที่ราบเรียบ เรียบง่าย กลมกลืน สมานฉันท์ หรือเป็นลูกไล่อยู่ภายใต้ระบบอุปถัมภ์หรือไร้จิตสำนึกทางการเมืองมานานแล้ว

ทั้งนี้ พฤกษ์นิยาม "ภาคประชาชน" ว่าคือ มวลชนที่เกิดขึ้นภายใต้การส่งเสริมของเอ็นจีโอ หรือเป็นกลุ่มที่เอ็นจีโอได้เข้าไปทำงานส่งเสริมให้เกิดขึ้นมา ซึ่งเมื่อถึงทศวรรษ 2540 ก็เกิดปรากฎการณ์ที่เข้าร่วมกับภาครัฐด้วยตัวเชื่อมคือองค์กรกึ่งรัฐอย่าง SIF และ พอช. ในปัจจุบัน ผลคือเราได้เห็นเครือข่ายของปัญญาชนและชนชั้นกลาง ที่เรียกว่าตัวเองว่า ภาคประชาชน โดยมีจุดยืนและความคิดการพัฒนาร่วมกัน ซึ่งปัจจุบันถ้าจะมองหาให้ชัด ก็คือผู้ที่อยู่ในคณะกรรมการปฏิรูปและสมัชชาปฏิรูป

พฤกษ์ระบุว่า สาเหตุที่ภาคประชาชนก้าวไม่ทันกับความเปลี่ยนแปลงของสังคมชนบทนั้น หนึ่ง เกิดจากวิธีคิดหรือการทำงานที่ลดทอนความเป็นการเมืองจากการพัฒนา หรือ depoliticsize การพัฒนา คือการที่มองชนบทอย่างหยุดนิ่ง เรียบง่าย สมานฉันท์ ตรงกับที่ คำ ผกา เคยพูดว่าเป็นการ Romanticize ชนบท อีกด้านหนึ่งก็เป็นการมองปัญหาที่ลดทอนความซับซ้อน และคิดแบบขั้วตรงข้าม โยนความผิดให้ทุนนิยมไปหมด ขณะที่ชุมชนที่อยู่อีกด้านก็ดีงามไปหมด หรือที่ คำ ผกา เรียกว่า Dramatize ทุนนิยม ขณะเดียวกันก็คือการที่นักพัฒนาติดกับดักการมองการเมืองแบบชั้นกลาง ชั้นสูง มองว่า นักการเมือง การเลือกตั้งเป็นเรื่องน่ารังเกียจ ซึ่งการลดทอนการเมืองจากการพัฒนานี้คือหล่มที่ทำให้ภาคประชาชนติดแหงกและก้าวไม่ทันการเปลี่ยนแปลง และสาเหตุที่สอง คือวาทกรรมการพัฒนาภาคประชาชน ซึ่งพบว่ามีขบวนการผลิตความรู้เกี่ยวกับการพัฒนาอย่างคึกคัก โดยมีตัวจักรที่สำคัญคือมหาวิทยาลัย ซึ่งมีหลักสูตรในการพัฒนาต่างๆ จนเกือบเป็นอุตสาหกรรมของการผลิตความรู้ว่าด้วยการพัฒนาภาคประชาชน

พฤกษ์เล่าถึงประสบการณ์ร่วมในเวทีสัมมนาทางวิชาการที่ จ.ขอนแก่น โดยที่หน้างานจะพบหนังสือที่ตีพิมพ์จากงานวิจัย ดูหน้าปกจะพบเรื่องศักยภาพชุมชน การจัดการทรัพยากร เวทีเริ่มด้วยผู้ปาฐกถา นักพัฒนาอาวุโส ปัญญาชน อาจารย์ดอกเตอร์ที่มีชื่อเสียงที่สอนเรื่องการพัฒนา และมีการคุยประชุมกลุ่มย่อยในประเด็นสิทธิชุมชน ชุมชนเข้มแข็ง ธรรมาภิบาลกันทั้งวัน ขณะที่ถัดจากตรงนั้นไม่ถึง 4 กม. คือศาลากลางที่ถูกเผา จังหวัดนั้นอยู่ภายใต้ พ.ร.ก.ฉุกเฉิน และมีผู้ต้องหาจำนวนหนึ่งในเรือนจำ ทั้งนี้ เขาอยากชี้ให้เห็นถึงสภาวะเกือบจะเป็นอุตสาหกรรมของแวดวงนี้ และความ absurd ของวงวิชาการที่พูดเรื่องการพัฒนาในขณะนั้น ซึ่งตัวเองก็เป็นหนึ่งในวิทยากรเหล่านั้นด้วย

ด้านเนื้อหาความรู้ พบว่างานเหล่านี้พูดถึงศักยภาพของชุมชนซึ่งเคยมีมาก่อนหรืออาจจะสร้างขึ้นใหม่ อาจกล่าวถึงความขัดแย้งที่มาจากรัฐและทุนอยู่บ้าง แต่จะจบลงที่สิทธิชุมชน ธรรมาภิบาล ฯลฯ เขาย้ำว่า ไม่ได้กำลังพูดแบบเหมารวมและลดทอนความซับซ้อน ทั้งตระหนักว่ามีงานแบบนี้ไม่น้อยที่มีลักษณะวิพากษ์วิจารณ์ ริเริ่ม สร้างสรรค์และมีคุณภาพสูง แต่เขาต้องการพูดถึงงานสำเร็จรูปที่ว่าตามๆ กันในลักษณะสัจธรรมที่ไม่ต้องการพิสูจน์ ซึ่งสิ่งเหล่านี้ถูกผลิตซ้ำจำนวนมากในเวที สิ่งพิมพ์และวงการพัฒนา

ในส่วนของผู้รู้หรือผู้เชี่ยวชาญ มีลักษณะเป็นแวดวงของชนชั้นนำในวงการพัฒนา โดยรวมศูนย์ที่นายแพทย์ท่านหนึ่ง ล้อมรอบด้วยลูกศิษย์มิตรสหาย มีอันดับลงมา ชนชั้นนำเหล่านี้มีหน้าที่ออกมาชี้นำทางสว่างเมื่อบ้านเมืองเกิดวิกฤตหรือมีการปฏิรูปสังคม โดยหากพิจารณาเนื้อสารหรือคำแนะนำของพวกเขาจะพบว่า ถ้าตั้งใจฟังดีๆ จะงง เพราะเต็มไปด้วยโวหารที่เอามาต่อๆ กันเข้าแล้วเสริมความขรึมขลังด้วยธรรมะ ผสมด้วยอุดมการณ์หลักของประเทศ ซึ่งนี่ไม่เป็นปัญหาเพราะมีคนคอยเชื่อและพร้อมนำไปเผยแพร่ต่อเป็นลำดับ

พฤกษ์ เน้นถึงนัยสำคัญของชนชั้นนำกลุ่มนี้ว่า มีลักษณะระบบพวกพ้องอย่างมาก ด้านหนึ่งอุ้มชูพวกเดียวกัน และมีธรรมเนียมไม่วิพากษ์วิจารณ์กันเอง โดยในระยะหลัง มีจัดการพวกที่วิจารณ์รุ่นใหญ่ บอยคอตพวกที่เป็นกบฎ และล่าแม่มดในวงการ ซึ่งผลคือ วงการพัฒนาเป็นวงการที่ไม่ค่อยเติบโตทางปัญญา และนับวันยิ่งทำงานตามประเพณีหนักเข้าอีก ไม่ต่างจากราชการ หากแต่ราชการไม่เคยประกาศว่าตัวเองเป็นกลุ่มก้าวหน้า ขณะที่เอ็นจีโอคิดว่าตัวเองเป็นกลุ่มก้าวหน้าและเสียสละมากกว่าคนอื่นเสมอ

ทั้งนี้ องค์กรเหล่านี้แสดงตัวผ่านสถาบันให้เงินทุนหรือทุนวิจัย แหล่งที่สำคัญได้แก่ พอช. แหล่งทุนตระกูล ส. และ สกว. บางฝ่าย ในแต่ละปี องค์กรเหล่านี้มีงบประมาณมหาศาล และมีผลต่อการทำกิจกรรมขององค์กรหรือบุคคลอย่างมาก อย่างไรก็ตาม พฤกษ์ระบุว่า เขาไม่ได้จะเสนอถึงขั้นว่าชนชั้นนำเหล่านี้มีอำนาจชี้นำเบ็ดเสร็จเด็ดขาด แต่มองว่ามีลักษณะอิทธิพลกำกับทิศทางการให้ทุนอยู่ ซึ่งอาจกระทำผ่านระบบที่ไม่เป็นทางการ นอกจากนั้นการใช้อำนาจยังอาจมีศิลปะแบบอื่นๆ เช่น การใช้ภาษาในแวดวง การคัดกรองโครงการ การกำกับการตั้งโจทย์วิจัย การตั้งเป้าหมายองค์กร และประเมินโครงการ ซึ่งสิ่งเหล่านี้มีคุณค่าบางอย่างกำกับเสมอ

สุดท้าย ในภาคปฎิบัติของวาทกรรม คือ การเกิดสภาพัฒนาการเมืองและสภาองค์กรชุมชน โดยสำหรับสภาองค์กรชุมชนมีการตั้ง 1900 แห่งจากตำบล 7400 แห่ง สภานี้จะเป็นที่รวมของแกนนำชาวบ้าน ภาคราชการ และข้าราชการการเมืองท้องถิ่น โดยมีแนวตรวจสอบและกำกับการมีส่วนร่วม นี่คือภาคปฏิบัติที่ยืนยันถึงความมีอำนาจของวาทกรรมการพัฒนาดังกล่าว

ข้อสรุป ที่กล่าวมาทั้งหมดขอย้ำว่าไม่ได้ต้องการสรุปอะไรอย่างสุดโต่ง หรือโจมตีการพัฒนาภาคประชาชนว่าไม่มีคุณูปการใดๆ ทั้งนี้ ยอมรับว่าสร้างพื้นที่ทางสังคมและสร้างอำนาจให้ภาคประชาชนอย่างสำคัญ แต่ที่จะวิจารณ์คือไม่รู้ว่าสิ่งที่ได้มาจะคุ้มกับสิ่งที่เสียไปหรือไม่ เพราะทำให้เกิดปัญหาจำนวนหนึ่งขึ้นด้วย โดยการลดทอนความเป็นการเมืองจากการพัฒนาทำให้มองไม่เห็นความขัดแย้งที่กำกับความเป็นไปของสังคมและการเมืองไทย มองไม่เห็นคู่ขัดแย้ง การหายไปของการเมืองทำให้การพัฒนากลายเป็นการดึงทุกฝ่ายมาร่วมมือกัน ทั้งที่ไม่ได้มีอำนาจและผลประโยชน์ที่ทัดเทียมกันแต่อย่างใด ดังนั้น การเปลี่ยนแปลงสังคม เช่น เรื่องการต่อสู้ให้ได้มาซึ่งกฎหมาย สิทธิชุมชน สิทธิแรงงาน ซึ่งเคยมีความแหลมคม ท้าทาย กล้าปะทะอำนาจรัฐได้กลายเป็นกระบวนการรอมชอม หรือกระบวนการล็อบบี้ของนักพัฒนารุ่นใหญ่ที่ได้หลุดเข้าไปอยู่ในแวดวงอำนาจรัฐ

"วาทกรรมพัฒนาภาคประชาชน ซึ่งควรจะต่อรองต่อสู้กับวาทกรรมภาครัฐ กลับถูกฝ่ายหลังปรับเปลี่ยนดัดแปลงสอดไส้ให้รับใช้อำนาจของชนชั้นปกครอง เราจึงได้ฟังเรื่องสิทธิชุมชน ชุมชนเข้มแข็ง ธรรมาภิบาลแบบสำเร็จรูป ซึ่งไปกันได้ดีกับความคิดจารีตแบบไทยๆ เช่น รู้รักสามัคคี ร่มเย็นเป็นสุข เศรษฐกิจพอเพียง เราจึงได้เห็นแนวคิดสิทธิชุมชนแบบพอเพียง ธรรมภิบาลแบบสนับสนุนรัฐประหาร ร่มเย็นเป็นสุขแบบเชียร์ให้อีกฝ่ายยิงหัวอีกฝ่าย และสิ่งที่ฝังอีกอย่างคือ ทำให้ผู้คนในภาคประชาชนรังเกียจการเมืองในระบบ แต่ก็ละเว้นการวิจารณ์การเล่นการเมืองและความน่ารังเกียจของชนชั้นสูงที่ไม่เคยลงเลือกตั้ง"

สุดท้าย การปฏิรูปประเทศไทยในเวลานี้คือพัฒนาการขั้นสูงสุดของวาทกรรมภาคประชาชนที่ได้ดำเนินมาอย่างต่อเนื่อง นั่นจึงไม่น่าประหลาดใจที่การปฏิรูปการเมืองอย่างนี้จะเกิดขึ้น โดยไม่ตะขิดตะขวงกับการตายของ 91 ศพ เพราะพวกเขาคิดมานานแล้วว่าคนเหล่านี้ฝักใฝ่การเมืองแบบสกปรก

เขาเล่าว่าอาจารย์ท่านหนึ่งเคยกล่าวติดตลกว่า นี่คือยุคทอง เป็นสถานการณ์ในฝันของนักปฏิรูป ที่ดึงคนกลุ่มต่างๆ มานั่งคุยกันได้ เป็นสิ่งที่รอคอยมานานแล้ว สำหรับเขา พฤกษ์มองว่า ทั้งหมดนี้คงต้องเรียกว่าเป็นภาคประชาชนเอียงขวา หรือภาคประชาชนอนุรักษ์นิยม เพราะฉะนั้น ตอนนี้ภาคประชาชนไม่ใช่ก้าวไม่ทันภาคชนบท แต่เป็นปฎิกิริยาที่ขัดขวางการเปลี่ยนแปลงของภาคชนบทเสียเอง

เขาจบด้วยเรื่องเล่าที่อาจฟังดูเลือดเย็น โดยเล่าว่า ในการสนทนากับนักพัฒนาอาวุโสท่านหนึ่งในการประชุมที่ขอนแก่น ได้ถามว่า รัฐบาลเกี่ยวข้องกับการตายของคน 91 คน ยังคิดว่าจะร่วมปฏิรูปอีกหรือ และได้คำตอบว่า "ไม่เป็นไรไอ้น้อง รัฐบาลไหนก็เลวพอกัน แต่รัฐบาลนี้ให้อะไรกับชาวบ้านมากพอสมควร ตอนนี้เป็นโอกาสของเรา" ซึ่งเมื่อเขาได้ฟังอย่างนี้แล้ว เขาก็ไม่รู้ว่าใครเลวกว่ากัน

‘ภาคประชาชน’ กับท่าทีต่อการเมืองในระบบรัฐสภา 
ดร.เก่งกิจ กิติเรียงลาภ คณะสังคมศาสตร์ มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ กล่าวถึงข้อเสนอที่สำคัญว่า ข้อเสนอแรกซึ่งมีงานวิจัยสนับสนุนคือทุกวันนี้ขบวนการภาคประชาชน (Social movement) นั้นเป็นคนละเรื่องกับประชาธิปไตย และการพัฒนาประชาธิปไตยไม่เกี่ยวอะไรเลยกับการที่มีภาคประชาชน ไม่ได้เป็นตัวแปรที่แปรผันตามกันโดยอัตโนมัติ สิ่งที่เห็นคือสามารถมีภาคประชาชนที่อนุรักษ์นิยมและสนับสนุนการฆ่าประชาชนได้อย่างเต็มที่ นอกจากนี้ การเมืองไทยในยุค 20 ปีที่ผ่านมา ข้อเสนอคือการเมืองภาคประชาชนทุกวันนี้ไม่มีทฤษฎีรัฐ ไม่มีทฤษฎีในการเข้าใจลักษณะของสังคมไทยซึ่งตรงนี้ถือเป็นปัญหาใหญ่ที่สุด

เก่งกิจ กล่าวต่อมาว่าหากมองจากงานเขียนหรือการโต้เถียงในแวดวงฝ่ายซ้าย (เรียกว่าภาคประชาชนหลังปี 2530) ในยุค 2520 สิ่งที่ฝ่ายซ้ายถกเถียงกัน คือ สังคมไทยมีลักษณะอย่างไร วิถีการผลิต (mode of production) ของสังคมไทยเป็นอย่างไร อยู่ในยุคทุนนิยม หรือศักดินา หรือกึ่งเมืองขึ้น กึ่งศักดินา หรือทุนนิยมด้อยพัฒนา มีการถกเถียงกันว่าสถาบันกษัตริย์อยู่ตรงไหนของความสัมพันธ์ทางการผลิตชุดนี้ ตกลงกองทัพขัดแย้งกับสถาบันกษัตริย์หรือไม่ ขบวนการแรงงานอยู่ตรงไหน ทุนมีกี่กลุ่ม เหล่านี้คือข้อถกเถียงในยุคทศวรรษ 20 (2520) ซึ่งอยู่ภายใต้ความคิดแบบมาร์กซิสม์อันเป็นแนวคิดที่ต้องการการปฏิวัติ

“การวิเคราะห์สังคมในยุคนั้นมีเป้าหมายเพื่อหาจุดเปราะบางของโครงสร้างทางการเมืองและธุรกิจ เพื่อที่จะปฏิบัติการทางการเมืองไปที่จุดนั้น เพื่อการปฏิวัติทางสังคมไปสู่สังคมนิยมหรือความเป็นประชาธิปไตยที่ก้าวหน้ากว่าที่เป็นอยู่ นี้คือลักษณะสำคัญที่สุดของฝ่ายซ้ายในยุคทศวรรษ 2520” เก่งกิจกล่าว

เขาอธิบายเพิ่มเติมว่า ในส่วนความเข้าใจเรื่องรัฐในช่วงทศวรรษ 2520 มาจากงานของ 2 กลุ่ม คือมาจากพรรคคอมมิวนิสต์แห่งประเทศไทย และมาจากแวดวงปัญญาชนซึ่งมีทั้งส่วนที่เคยอยู่ในพรรคคอมมิวนิสต์แห่งประเทศไทยและไม่เคยอยู่ แต่โตมาภายใต้แนวคิดแบบมาร์กซิสม์ และได้รับอิทธิพลจากมาร์กซิสม์ตะวันตก

ในปี 2528 มีข้อถกเถียงระหว่างเกษียร เตชะพีระ กับพิชิต ลิขิตกิจสมบูรณ์ ในวารสารเศรษฐศาสตร์การเมือง ว่ารัฐมีหน้าตาอย่างไร สถาบันกษัตริย์ สถาบันอนุรักษ์นิยมอยู่ตรงไหนของโครงสร้างอำนาจรัฐ อุดมการณ์หลักของสังคมไทยคืออะไร ตอนนี้เราเป็นทุนนิยมที่มีความขัดแย้งเรื่องอะไร ชนชั้นปกครองเป็นอย่างไร กองทัพเป็นอย่างไร ขบวนการปฏิวัติมีหน้าตาเป็นอย่างไร แต่หลังจากนั้นแทบไม่เห็นงานที่มีการถกเถียงกันในลักษณะนี้อีกแล้ว เพราะฉะนั้นคิดว่างานชิ้นท้ายๆ ที่ถกเถียงกันเรื่องลักษณะของสังคมไทยเรื่องรัฐเพื่อกำหนดยุทธศาสตร์การปฏิวัติน่าจะจบลงที่งานถกเถียงชิ้นนี้

เก่งกิจกล่าวด้วยว่าหากดูข้อเสนอของพิชิต ในปี 2534 หลังจากการรัฐประหารของคณะรักษาความสงบเรียบร้อยแห่งชาติ (รสช.) พิชิตมีงานเขียนชื่อว่า “รัฐ: สิ่งปฏิกูลทางประวัติศาสตร์” ชิ้นที่ 3 แต่งานชิ้นนั้นไม่ได้รับความสนใจ หรือนำมาถกเถียงเพื่อกำหนดยุทธศาสตร์การปฏิวัติของขบวนการ คือไม่มีที่ทางของการโต้แย้งหรือนำมาวิเคราะห์สังคมไทย

สำหรับการถกเถียงเรื่องวิถีการผลิตนั้นสิ้นสุดในปี 2520 โดยมีงานของคน 3 กลุ่มที่พยายามจะโต้แย้งพรรคคอมมิวนิสต์แห่งประเทศไทยที่วิเคราะห์ว่าประเทศไทยเป็นกึ่งเมืองขึ้นกึ่งศักดินา งานชิ้นแรก คือของทรงชัย ณ ยะลา ปี 2524 ซึ่งเสนอว่าประเทศไทยไม่ใช่กึ่งเมืองขึ้นกึ่งศักดินา แต่เป็นทุนนิยมล้าหลัง ด้อยพัฒนา กลุ่มที่ 2 คือกลุ่มขบวนการนักศึกษา หรือกลุ่มนักศึกษาที่เข้าไปอยู่กับพรรคคอมมิวนิสต์แห่งประเทศไทย และเริ่มทยอยออกจากพรรคฯ ในช่วงที่พรรคฯ กำลังจะล่มสลาย ในงานของธิกานต์ ศรีนารา

กลุ่มที่ 3 คือภายในพรรคคอมมิวนิสต์เอง คือบทบาทของระดับนำในพรรคฯ คือวิรัช อังคถาวร ซึ่งเขียนงานชิ้นนี้ในปี 2525 โดยเสนอว่าสังคมไทยไม่น่าจะใช่กึ่งเมืองขึ้นกึ่งศักดินาอีกแล้ว แต่ก็ไม่ชัดเจนว่าสังคมไทยเป็นวิถีการผลิตแบบไหน หากดูบรรยากาศของการคุยกันว่าลักษณะของสังคมไทยเป็นอย่างไร เจ้าอยู่ตรงไหน กองทัพอยู่ตรงไหน ทุนอยู่ตรงไหน ทุนมีกี่กลุ่ม สังคมชนบทเป็นอย่างไร สังคมในเมืองเป็นออย่างไร ความสัมพันธ์ทางการผลิตเป็นอย่างไร พลังทางการผลิตเป็นอย่างไร ซึ่งคิดว่าการถกเถียงเรื่องนี้สิ้นสุดลงไปในปี 2525

“ผมคิดว่านี่คือหัวใจของยุคสมัย เพราะว่าการศึกษาทั้งหมดเป็นไปเพื่อกำหนดยุทธศาสตร์การปฏิวัติ และหลังจากปี 2525-2528 เป็นต้นมา เราไม่เคยพูดถึงเรื่องการปฏิวัติ จนกระทั้งมีขบวนการเสื้อแดงในปัจจุบัน ซึ่งหลายๆ คนก็กำลังจะบอกว่าเรากำลังจะปฏิวัติสังคม โค่นล้มศักดินา ซึ่งผมก็ไม่รู้ว่ามีอยู่จริงหรือเปล่า อันนี้ก็ต้องรอการศึกษา” เก่งกิจกล่าว

เก่งกิจกล่าวต่อมาว่า ยุคหลังจากนั้นในช่วง 2530-2540 การศึกษาเรื่องรัฐแทบจะไม่มีที่ทางในการเมืองภาคประชาชนและวงการของปัญญาชนภาคประชาชน แนวคิดในเรื่องนี้การศึกษาเรื่องรัฐอยู่ในกลุ่มคนจำนวนหนึ่ง คือนักวิชาการ เช่น ชัยอนันต์ สมุทรวานิช เขียนตำราเรื่องรัฐ (2530) และหนังสือ 100 ปีปฏิรูประบบราชการ (2538) ไชยรัตน์ เจริญศิลป์โอฬาร เขียนวิจารณ์ชัยอนันต์ สมุทรวานิช (2531) ทั้งหมดไม่ได้อยู่ในแวดวงของนักเคลื่อนไหว ภาคประชาชน

ทั้งนี้ งานชิ้นสำคัญอีกชิ้นหนึ่ง คือ การวิเคราะห์รัฐ ของอเนก เหล่าธรรมทัศน์ ซึ่งถือเป็นรากฐานของการเมืองภาคประชาชนในยุคที่ผ่านมา โดยอเนก เหล่าธรรมทัศน์ มีอิทธิพลทางความคิดหลังปี 2535 ได้เสนอ “ทฤษฏีประชาสังคม” ว่า ประชาสังคมเป็นพื้นที่ที่อยู่นอกภาครัฐ แต่ไม่เคยบอกว่ารัฐคืออะไร และไม่บอกว่าสถาบันกษัตริย์ กองทัพอยู่ตรงไหนในรัฐ บอกเพียงแต่ว่าประชาสังคมคือองค์กรนอกภาครัฐที่ทำหน้าที่ดูแลตนเอง ไม่พึ่งพารัฐ อยู่ภายใต้การเมืองแบบปกติ ซึ่งการพัฒนาประชาธิปไตยภายใต้แนวความคิดเช่นนี้คือการเพิ่มอำนาจหรือเพิ่มพื้นที่ ที่เรียกว่าประชาสังคม ชุมชน ชาวบ้าน การเมืองบนท้องถนน ซึ่งคิดว่ามีรากเหง้าทางความคิดอันเดียวกันคือไม่รู้ว่ารัฐคืออะไร ไม่มีทฤษฏีรัฐ และพูดเสมือนว่าประชาสังคม ชุมชน หรือการเมืองบนท้องถนนเป็นสิ่งดีงาม สวยงาม เท่ากับประชาธิปไตย ซึ่งวันนี้ก็รู้แล้วว่ามันไม่เท่ากับประชาธิปไตย

ที่สำคัญ มีเอ็นจีโอจำนวนหนึ่งเสนอว่า ประชาสังคม ผู้นำของประชาสังคมควรจะเป็นสถาบันพระมหากษัตริย์ เช่น นพ.ประเวศ วะสี, นพ.พลเดช ปิ่นประทีป ที่เสนอว่าพระมหากษัตริย์คือศูนย์กลาง สุดยอดของพลังประชาสังคมไทยที่จะต่อกรกับพลังอำนาจรัฐ ตรรกะนี้ทำให้เห็นว่าพระมหากษัตริย์กลับมาอยู่ตรงข้ามกับอำนาจรัฐและมาอยู่ฝ่ายเดียวกับภาคประชาชน และภาคประชาสังคม ซึ่งจะเห็นอิทธิพลความคิดอย่างนี้เรื่อยมา อยู่จนมาถึงการรัฐประหาร 19 กันยา 2549

“เมื่อดูการปฏิรูปการเมืองในปี 2535 ถึงรัฐธรรมนูญ 2540 วาทกรรมเกี่ยวกับเรื่องประชาธิปไตยทางตรง ประชาธิปไตยแบบมีส่วนร่วม การเมืองแบบรากหญ้า กลายเป็นอุดมการณ์สำคัญของการเมืองภาคประชาชนซึ่งล้วนแล้วแต่รังเกียจการเมืองในระบบ การเมืองแบบรัฐสภา และไม่เคยวิพากษ์วิจารณ์สถาบันพระมหากษัตริย์และกองทัพ” เก่งกิจกล่าว

เขายกตัวอย่าง ศ.ดร. ผาสุก พงษ์ไพจิตร ซึ่งกล่าวในช่วงเช้า โดยระบุว่าไม่มีช่วงไหนเลยที่พูดถึงบทบาทของกองทัพและบทบาทของสถาบันพระมหากษัตริย์ ในขณะที่พูดถึงประชาธิปไตยและการมีส่วนร่วมของภาคประชาชน นี่คือจิตสำนึกของยุคสมัยที่ไม่มีทฤษฏีเรื่องรัฐ และไม่เข้าใจว่ามีความขัดแย้งอะไรจริงๆ ในสังคมไทยเพิ่งจะมีการพูดถึงเรื่องสถาบันกษัตริย์เมื่อหลังปี 2549 และทุกคนก็ตื่นตัวที่จะพูดเรื่องนี้ แต่ในเหตุการณ์ก่อนหน้านี้เมื่อปี 2524 (กบฏยังเติร์ก หรือ กบฏเมษาฮาวาย), 2534 (รัฐประหาร รสช.), 2535 (พฤษภาทมิฬ) ไม่มีการวิเคราะห์อย่างเป็นระบบเลยโดยนักวิชาการฝ่ายภาคประชาชนและฝ่ายก้าวหน้าในประเทศไทย

เก่งกิจกล่าววิจารณ์ต่อมาถึง ผศ.ดร.ประภาส ปิ่นตบแต่ง ซึ่งถือเป็นผู้บุกเบิกทฤษฏี Social Movement คนสำคัญในประเทศไทย โดยระบุว่างานศึกษาของประภาส รวมถึงงานของผาสุก และลูกศิษย์ที่ทำเรื่องทฤษฏี Social Movement ในประเทศไทย ไม่มีส่วนไหนเลยที่วิเคราะห์ว่ารัฐคืออะไร ไม่มีระบุว่าสถาบันกษัตริย์อยู่ตรงไหน สิ่งที่งานแนวนี้โจมตีมากที่สุดคือ 1.ประชาธิปไตยแบบรัฐสภา หรือการเมืองแบบตัวแทน 2.แนวทางการพัฒนาแบบอุตสาหกรรม และต้องการจะกลับไปสู่การปกป้องวิถีชุมชน ซึ่งคิดว่าอยู่ในรากเหง้าอันเดียวกับวิธีคิดแบบชุมชนนิยม

ย้อนกลับไปดูยุคสมัย 2520 ฝ่ายซ้ายกำหนดยุทธศาสตร์การต่อสู้โดยเริ่มต้นจากการวิเคราะห์ลักษณะสังคม ดุลอำนาจทางชนชั้น รัฐ วิถีการผลิต แล้วค่อยกำหนดว่าจะสู้อย่างไร ฝ่ายภาคประชาชนในทศวรรษ 2530-2540 ไม่เริ่มต้นที่การวิเคราะห์สังคมไทยเพราะไม่มีทฤษฏีที่จะวิเคราะห์สังคมไทย หันมาวิเคราะห์ที่ตัวขบวนการหรือ Social Movement ด้วยตัวของมันเอง กำหนดว่าขบวนการแต่ละขบวนการต้องการอะไร แล้วจึงกำหนดยุทธศาสตร์ยุทธวิธีของการต่อสู้

“เอาเข้าจริงแนวคิด Social Movement ทั้งหลายของอาจารย์ประภาสไม่มีที่ทางแก่การนำเสนอในทางยุทธศาสตร์ แต่เน้นในเชิงยุทธวิธี การล็อบบี้ การทำแนวร่วมกับชนชั้นกลางซึ่งความจริงแล้วไม่รู้ว่าควรต้องทำแนวร่วมกับชนชั้นกลางหรือเปล่าเมื่อชนชั้นล่างมีกว่า 40 ล้านคน โดยเฉพาะอย่างยิ่งทุกวันนี้เราทำแนวร่วมกับสังคมอนุรักษ์นิยม จารีตนิยม และกองทัพ ซึ่งก็ไม่รู้ว่าภาคประชาชนเอาทฤษฏีอะไรมาวิเคราะห์ว่าต้องทำแนวร่วมกับกลุ่มเหล่านี้” เก่งกิจกล่าว

เก่งกิจกล่าวในตอนท้ายว่า โดยสรุป ปัญหาใหญ่ของขบวนการภาคประชาชนคือไม่มีทฤษฎีรัฐและการวิเคราะห์ลักษณะสังคมไทย แต่เป็นการเคลื่อนไหวต่อสู้ภายใต้ลักษณะแบบปฏิบัตินิยมคือทำรายวัน สู้รายวัน พูดง่ายๆ ว่าตอนนี้เราไม่มีองค์ความรู้อะไรเลยว่าสังคมไทยตอนนี้หน้าตาเป็นอย่างไร เมื่อไม่มีความรู้เหล่านี้ก็เคลื่อนไหวตามพวกอำมาตย์ไม่ทัน ดังนั้นจึงอยากชักชวนสังคมไทย โดยเฉพาะแวดวงของเรากลับมาสู่การถกเถียงกันว่าสังคมไทยหน้าตาเป็นอย่างไร สถาบันกษัตริย์อยู่ตรงไหน กองทัพอยู่ตรงไหน ทุนอยู่ตรงไหน มีกี่กลุ่ม วิถีการผลิตเป็นอย่างไร

 

 บทวิจารณ์

 
ดร.ปิ่นแก้ว เหลืองอร่ามศรี อาจารย์คณะสังคมศาสตร์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ กล่าวว่า สิ่งที่เปเปอร์ทั้งสามพยายามจะทำคือทบทวนว่า ขบวนการทางสังคมที่เคยก้าวหน้า ในยุค 2530 เหตุใดจู่ๆ จึงถดถอย โดยเฉพาะขบวนการสังคมในนามภาคประชาชน โดยเปเปอร์สองชิ้นแรกใช้ตัวบ่งบอกคือ ท่าทีที่ไม่คัดค้านรัฐประหาร ไม่สนับสนุนการเคลื่อนไหวของประชาชนชาวเสื้อแดง ตลอดจนไม่มีความเห็นต่อการใช้ความรุนแรงของรัฐต่อประชาชนในช่วงเมษา-พฤษภาที่ผ่านมา รวมไปถึงการกลบเกลื่อนปัญหาความไม่เป็นประชาธิปไตยด้วยการเข้าร่วมกับกระบวนการปฏิรูปสังคมที่รัฐจัดขึ้น โดยเปเปอร์ของ อ.อัจฉรา และอ.พฤกษ์ให้เหตุผลคล้ายกันโดยพยายามดูอุดมคติและวิธีคิด รวมทั้งวัฒนธรรมของเอ็นจีโอ ซึ่งทั้งสองมองว่าเป็นอุดมคติที่ดึงเอาการเมืองออกจากการมองสังคม ขณะที่ อ.เก่งกิจเสนอฟันธงว่าเป็นเพราะภาคประชาชนหรือเอ็นจีโอไม่สนใจรัฐ 
 
สิ่งที่ทั้งสามไม่ได้ทำ คือ 1.ไม่บอกว่าจู่ๆ ทำไมจึงเกิดการลดทอนการเป็นการเมือง อ.เก่งกิจก็ไม่ได้บอกว่า ทำไมหลังปี 2525 รัฐจึงหายไป ใครมาดึงเอาออกไป ทั้งสามทำแค่บอกว่ามันไม่มี มันจึงถดถอย และ 2.ไม่ได้ตอบโจทย์สัมมนา โดยจากกำหนดการสัมมนาครั้งนี้ มีลักษณะต้องการเดินไปข้างหน้า คือรู้กันอยู่แล้วว่าภาคประชาชนถดถอย แต่จะเดินไปข้างหน้าอย่างไร หรือจะจัดวางความสัมพันธ์กับการเมืองที่มันเกิดตอนนี้อย่างไร เปเปอร์ทั้งสามไม่ได้ตอบชัด ซึ่งถ้าสนทนากันในทั้งสองเรื่องที่ไม่มีในเปเปอร์มากขึ้น อาจทำให้มองเอ็นจีโอได้สนุกกว่านี้ 
 
ทั้งนี้ มีข้อสังเกตเพื่อร่วมแลกเปลี่ยนกับการเขียนเปเปอร์ทั้งสามชิ้น ซึ่งจริงๆ แล้วเห็นด้วยในหลายเรื่องว่าทิศทางปัจจุบันของเอ็นจีโอไม่ค่อยดีเท่าไหร่ อย่างไรก็ตาม จะขอถอยมาก้าวหนึ่ง เพื่อดูว่าการวิเคราะห์หรือการวิพากษ์แบบที่ทำนี้พอหรือไม่
 
ภาวะอกหักจากการเมืองรัฐสภาและสวิงกลับสู่อนุรักษนิยม
ปิ่นแก้ว กล่าวถึงข้อสังเกตแรกว่า คือ บริบท เปเปอร์ทั้งสามใช้ฐานคิดเดียวกันในการวิพากษ์เอ็นจีโอคือมโนทัศน์ว่าด้วยสารัตถนิยม คือมองว่า เอ็นจีโอในนามของภาคประชาชนมีลักษณะหยุดนิ่ง Romanticize ชาวบ้าน เกลียดทุนนิยม และไม่เอารัฐ แต่เมื่อไม่บอกที่มาว่าจู่ๆ ทำไมจึงกลายเป็นแบบนี้ ทำให้รู้สึกว่า วิธีการวิเคราะห์แบบนี้ในทางตรงข้ามมันกลับไปตอกย้ำสารัตถนิยมหรือมโนทัศน์สารัตถนิยมเสียเอง ทั้งนี้ ไม่เห็นด้วยกับ อ.เก่งกิจ เพราะคิดว่าเอ็นจีโอเคยเป็นกลุ่มที่ highly politicize มีบทบาททางการเมืองค่อนข้างสูงในยุคสมัชชาคนจน แต่คำถามคือเหตุใดโพสต์-สมัชชาคนจน (ยุคหลังสมัชชาคนจน) เอ็นจีโอจึงถดถอย ถ้าใส่บริบทเข้าไป เชื่อว่าจะช่วยทำให้หลีกเลี่ยงการมองว่าเอ็นจีโอเป็นแบบนี้มาตลอดเวลาไปได้ เพราะมันไม่ช่วยให้เข้าใจขบวนการทางสังคมในรายละเอียด 
 
ปิ่นแก้วกล่าวว่า ในยุครุ่งเรืองของสมัชชาคนจน เป็นยุคการเมืองบนท้องถนนก่อนเสื้อเหลืองเสื้อแดง ที่สามารถพูดได้ว่าสมัชชาคนจนเป็นปรากฏการณ์ที่เปิดพื้นที่ของการเมืองบนท้องถนนที่ค่อนข้างใหญ่และมีนัยยะที่สำคัญ อย่างไรก็ตาม ในเปเปอร์ไม่ได้พิจารณาหรือวิเคราะห์ระบอบทักษิณซึ่งเป็นการเมืองในระบบรัฐสภา ที่การเมืองบนท้องถนนของสมัชชาคนจนมีปฏิสัมพันธ์ด้วยมากที่สุดในยุคนั้น และปฏิสัมพันธ์นี้ก่อให้เกิดภาวะสวิงกลับ
 
"ดิฉันเชื่อว่า ยุคนั้นเป็นยุคที่เอ็นจีโอ Engage (ข้องเกี่ยว) กับการเมืองแบบนี้มากที่สุด และความผิดหวังกับการที่ระบบการเมืองในรัฐสภาเป็นระบบผูกขาด และการไม่สามารถนำพาการเมืองบนท้องถนนไปสู่การต่อรองได้ ก่อให้เกิดภาวะอกหักหรือ backlash คือไปไม่ถูก คิดไม่เป็น รับมือไม่ได้ จึงกลับไปสู่แบบจารีต ซึ่งนี่จะพูดต่อไปว่ามันก่อให้เกิดต้นทุนหรือความเสียหายต่อระบบประชาธิปไตยไทยอย่างไร"
 
ประเด็นที่สอง คือ ชาวบ้านและเอ็นจีโอที่เปเปอร์ทั้งสองพูดถึงเป็นเอ็นจีโอบางกลุ่ม ไม่สามารถนำมาใช้อธิบายทุกกลุ่มได้ ดังนั้น เปเปอร์ควรเฉพาะเจาะจงว่าหมายถึงใคร เพราะเปเปอร์ของ อ.อัจฉรา และอ.พฤกษ์ กลุ่มเอ็นจีโอที่พูดถึงคล้ายพวก Narodnik ซึ่งเป็นกลุ่มซ้ายในรัสเซียก่อนปฏิวัติที่เชื่อว่า village commune หรือชุมชนหมู่บ้านเป็นคำตอบ เป็นทางออกของความอยู่รอดของสังคม เชื่อว่าจะบายพาสทุนนิยมไปได้ แต่ Thai Narodnik ต่างจาก Russian Narodnik ตรงที่อย่างน้อยพวก Narodnik ในรัสเซียยังเชื่อเรื่องการปฏิวัติ เชื่อว่าการทำอย่างนั้นจะนำไปสู่การล้มระบบ Monarchy (การปกครองระบอบราชาธิปไตย) ได้ แต่ Narodnik เมืองไทยไม่ใช่ 
 
อย่างไรก็ตาม ปิ่นแก้วมองว่า ปัญหาไม่ได้อยู่ที่ความเป็น Narodnik แต่อยู่ที่กระบวนการที่อยากจะเรียกว่า Narodnikization of movement คือการที่กระแสคิดนี้ถูกทำให้กลายเป็นตัวแทนของกระแสคิดของเอ็นจีโอหรือภาคประชาชน ด้วยการนิยามชาวบ้านกลุ่มนี้ว่าเป็นตัวแทนของชาวบ้านทั้งหมด หรืออ้างว่ากระแสคิดนี้เป็นกระแสคิดที่ชอบธรรมและอธิบายภาพชนบทได้ คือ อำนาจในการเคลมตรงนี้ต่างหากซึ่งเป็นปัญหาเพราะเป็นอำนาจซึ่งมีแนวโน้มในการดึงเอามิติความขัดแย้งออกจากคู่ความสัมพันธ์ ไม่ว่าจะเป็นระหว่างรัฐ-ประชาชน ประชาชน-ทุน โดยไม่ต่อรองและไม่วิพากษ์ 
 
"เอ็นจีโอ" ในฐานะองคาพยพของรัฐภายใต้ระบบอุปถัมภ์ ไม่ช่วยเสริมอำนาจของชาวบ้าน 
ประเด็นที่สาม คือรัฐ ในประเด็นของ อ.เก่งกิจ เห็นต่างว่าการไม่สมาทานการวิเคราะห์รัฐผ่าน mode of production ไม่ได้แปลว่าไม่มีการถกเถียงเรื่องรัฐ คุณไพโรจน์ พลเพชร (ประธาน กป.อพช.) เคยบอกว่า รัฐสำหรับเอ็นจีโอแล้วจะรัฐไหนก็แย่เหมือนกัน คือเอ็นจีโอมองรัฐผ่านกรอบคิดที่เรียกว่า Developmental state เป็นรัฐว่าด้วยการพัฒนา คือมองว่าไม่ว่ารัฐจะสมาทานอุดมการณ์การเมืองแบบไหน ก็เป็นรัฐสังคมนิยมหรือรัฐทุนนิยมก็พร่าผลาญทรัพยากรทั้งสิ้น เช่น จีน ที่เป็นรัฐสังคมนิยมก็สร้างเขื่อนขนาดใหญ่ไม่ได้ต่างจากรัฐทุนนิยมสักเท่าใด ด้วยกรอบคิดนี้ทำให้เอ็นจีโอในภาวะสวิงกลับ 360 องศาในปัจจุบันได้ข้อสรุปว่าไม่ว่ารัฐเผด็จการหรือรัฐประชาธิปไตยก็ดึงทรัพยากรไปจากประชาชนผู้ด้อยโอกาสทั้งนั้น ดังนั้น สิ่งที่เอ็นจีโอทำก็คือทำอะไรก็ได้เพื่อทำให้ประชาชนสามารถเข้าไป "ยึดพื้นที่" อาณาบริเวณหรือปริมณฑลของทรัพยากรของตัวเองให้ได้มากที่สุด
 
ดังนั้นแล้ว จึงคิดว่า ไม่จริงที่เอ็นจีโอไม่มองรัฐ แต่สิ่งที่ไม่ค่อยถูกถามก็คือว่า จริงหรือเปล่าที่ ไม่ว่ารัฐประเภทใดก็ตามนำมาซึ่ง license หรือใบอนุญาตให้มีการพร่าผลาญทรัพยากรของคนจนเหมือนๆ กัน หรือเอาเข้าจริงๆ รัฐเผด็จการดีกว่ารัฐทุนนิยมของทักษิณหรือเป็นภัยน้อยกว่ากับภาคประชาชน คำถามนี้ไม่ค่อยถูกคุย หรือหยิบมาถกเถียงกัน 
 
ปิ่นแก้ว ระบุว่า ด้วยการมองรัฐแบบนี้ ทำให้เอ็นจีโอสาย Narodnik ละทิ้งแนวทางการถ่วงดุลอำนาจรัฐ แนวทางการตรวจสอบรัฐ ด้วยการเข้าพาตัวเองไปเป็นส่วนหนึ่งขององคาพยพของรัฐ กลายเป็นแขนขาช่วยทำรัฐทำงาน ช่วยสร้างพลเมืองของชาติ มีคนชอบถามว่า ผิดหรือที่ไปช่วยรัฐทำงาน เมื่อช่วยแล้ว ชาวบ้านก็ได้โฉนดชุมชน คนที่เป็นโรคเอดส์ก็จะได้ยาที่ดี ผิดหรือที่ไปสนับสนุนรัฐเผด็จการ จริงๆ เป็นคำถามเชิงศีลธรรมที่ถามทีไรก็อีหลักอีเหลื่อ ซึ่งส่วนตัวรู้สึกว่าก็ไม่ผิด เพียงแต่ประเด็นคือ โปรดอย่าลืมว่า เอ็นจีโอพูดมาโดยตลอดว่าทำงานเพื่อเสริมสร้างอำนาจประชาชนให้เข้มแข็งไม่ใช่เสริมสร้างอำนาจรัฐ การพาตัวเองเข้าไปเป็นส่วนหนึ่งของแขนขารัฐ เพื่อให้ได้มาเพื่อสิ่งที่ประชาชนอยากได้ เท่ากับการเสริมอำนาจรัฐ และที่สำคัญก็คืออำนาจที่ได้มาเป็นอำนาจภายใต้ระบบอุปถัมภ์ โฉนดชุมชนได้มาจากประชาธิปัตย์ประทานให้ได้มาภายใต้ระบบอุปถัมภ์ ไม่ใช่ได้มาด้วยการต่อรอง ดังนั้นจึงไม่ได้เสริมอำนาจของชาวบ้านให้มากขึ้น 
 
และสิ่งที่ได้มาภายใต้ระบบอุปถัมภ์ไม่เพียงแต่ไปเสริมอำนาจของผู้อุปถัมภ์นั้นๆ ระบบอุปถัมภ์นั้นสร้างขึ้นมาด้วยระบบบุญคุณ เป็นหนี้อันใหญ่ที่เอ็นจีโอสร้างขึ้นมา ไม่ทราบว่าเอ็นจีโอคิดไหมว่าบุญคุณอันนี้นำไปสู่ความรุนแรงในอนาคตหรือไม่ อย่างไร นี่เป็นโจทย์ใหญ่
 
สุดท้าย สิ่งที่เอ็นจีโอสาย Narodnik หรือสายอุปถัมภ์ คิดหรือเลือกเป็นการคิดและเลือกที่สั้นและสวิงเกินไป คิดทางลัดเกินไป กลุ่มที่จัดงานในวันนี้คงเป็นเอ็นจีโอที่คิดต่าง หน้าที่ที่ควรจะทำคือ หนึ่ง ถ้าคิดว่าการอ้างหรือการ claim authority ต่อสิ่งที่เรียกว่าภาคประชาชนนั้นไม่ชอบธรรมก็ควรแสดงตัวตนให้เห็นว่ายังมีกลุ่มเอ็นจีโอหรือภาคประชาชนที่คิดต่างอย่างไร หรือจะเรียกตัวเองว่าอย่างไร และแสดงให้เห็นว่าแนวทางหรือวิสัยทัศน์ในการมองการเปลี่ยนแปลงทางสังคมที่ radical กว่าสาย Narodnik คืออะไร ก็ต้องแสดงจุดยืน สนนท. ยังแสดงจุดยืนเลย นักศึกษาก้าวหน้ากว่าเรา คิดว่าช่วงเวลาตัดพ้อต่อว่าพอสมควรแล้ว 
 
"ณ ปัจจุบันน่าจะเป็นจุดซึ่งชี้ให้เห็นว่า การเลือกทางลัดของสาย Narodnik ไม่เพียงแต่ทำลายระบบประชาธิปไตยแบบตัวแทนอย่างไร แต่มันยังทำลายอำนาจต่อรองของประชาชนในการเมืองแบบทางตรงโดยไม่รู้ตัว ถ้าสามารถเสนอทิศทางที่ชัดเจนได้น่า ดิฉันคิดว่าน่าจะเป็นทางออกที่น่าจะถกเถียงและพูดคุยกันต่อไป"
 
ความเป็นอิสระต่อรัฐและทุน?
ดร.นฤมล ทับจุมพล อาจารย์คณะรัฐศาสตร์ จุฬาฯ กล่าวว่า มีสามประเด็นที่งานทั้งสามชิ้นขาด ประเด็นแรก หากเราจะทบทวนหรือถกเถียงกระบวนการเคลื่อนไหวทางสังคม มีสองระดับ ระดับแรกคือกรอบวิธีคิดและการให้นิยามความหมาย ระดับที่สอง คือการปฏิบัติการที่เราจะวิจารณ์ท่าทีของขบวนการต่างๆ ที่บอกว่าตัวเองอยู่ในขบวนการเคลื่อนไหวทางสังคม
 
แบบแรก ในแง่กรอบคิดและนิยาม เห็นด้วยกับเก่งกิจบางระดับ คือหนึ่ง การเกิดขึ้นของกระบวนการเคลื่อนไหวทางสังคมไม่ใช่เกิดขึ้นเฉพาะประเทศไทย แต่อาจเป็นกระแสทั่วโลกของการอกหักจากแนวคิดแบบสังคมนิยม คือในขณะที่สังคมไทยมีนโยบาย 66/23 กลับมาคืนดีกัน ในสังคมโลกก็มีการล่มสลายของแนวคิดสังคมนิยมในทศวรรษ 80 โดยเริ่มมีการเปลี่ยนในยุโรปตะวันออก พยายามที่จะตอบว่าตัวเองจะทำให้ประชาชนดีขึ้น สังคมดีขึ้นอย่างไร ดังนั้น ถ้าเราดูในแง่นี้ เราก็อาจจะทำความเข้าใจได้ หรืออย่างน้อยที่สุด มองเอ็นจีโอหรือขบวนการเคลื่อนไหวทางสังคมในยุคปัจจุบันได้ว่าทำไมเขาจึงคิดแบบนี้ นั่นเพราะเขารู้สึกว่าเขาไม่เห็นความเป็นไปได้ของการเปลี่ยนแปลงระบบ แต่เขาคิดว่า เขาจะหันไปทำอย่างไรกับระบบ ดังนั้น จึงไม่แปลกที่มีการพูดว่า Politic of recognition แทน Politic of power 
 
การศึกษาไม่เฉพาะการเคลื่อนไหวทางสังคม การศึกษารัฐศาสตร์ทั่วโลก ไม่มีใครศึกษาประชาธิปไตยเชิงสถาบัน วิชาการเมือง เรื่องพรรคการเมือง และการเลือกตั้ง แทบจะไม่มีใครลงทะเบียนเรียน หลายคนไม่คิดว่าพรรคการเมืองเป็นคำตอบของการเปลี่ยนแปลงไปแล้ว หันไปดูพวก Social movement แทน ก็เพราะมันสะท้อนความรู้สึกที่ฝ่ายที่เรียกตัวเองว่าเป็นฝ่ายก้าวหน้าไม่รู้จะทำอย่างไรดีกับระบบที่ดำรงอยู่ ในเมื่อไม่มั่นใจว่าตัวเองจะเปลี่ยนระบบได้ นี่อาจตอบประเด็นว่าทำไมเขาจึงไปพูดเรื่องการขอมีพื้นที่ในรัฐ นั่นเพราะไม่รู้ว่าจะเปลี่ยนรัฐอย่างไร ในทางกลับกัน รู้สึกว่าสิ่งที่มีอยู่ในรัฐประชาธิปไตยแบบเสรีนิยมอาจจะเป็นคำตอบที่ยังไม่รู้ว่ามีอะไรมาแทนไหม 
 
ประกอบกับถ้าเราดูในบริบทประเทศอื่นๆ ด้วย ภาพสะท้อนของปรากฏการณ์ที่เกิดขึ้น ในละตินอเมริกา หรือแอฟริกาใต้ก็ชัดเจนว่า ขณะนั้นทำไมแทนที่จะเกิดการเถียงเรื่องการเมืองเรื่องชนชั้น การเปลี่ยนรัฐ กลับมาสู่การเมืองเชิงประเด็น ซึ่งในแง่หนึ่งหากถามว่ามัน depoliticize ไหม ไม่รู้ แต่ที่แน่ๆ มัน redefine นิยามความหมายของคำว่าการเมืองไป ไม่ใช่เชิงโครงสร้างหรือ classical movement ที่พูดเรื่องชาตินิยม ชาวนา การเปลี่ยนรัฐ แต่เป็นการเมืองเชิงรายประเด็น ไม่ว่าจะเป็นสิ่งแวดล้อม ผู้หญิง สันติภาพ ซึ่งถ้าเราเป็นมาร์กซิสม์เราก็จะถามว่านี่กลายเป็นการเมืองเชิงแนวตั้งไปแล้วใช่ไหม ตั้งแต่คนรวย คนจน คนไม่มีบ้าน ถ้าคุณเป็นผู้หญิงเหมือนกัน คุณจะโยงกันอย่างไร 
 
ประเด็นนี้เป็นประเด็นที่เถียงกันมากในเชิงวิธีคิด และในทางกลับกันก็มีผลกับเอ็นจีโอหรือองค์กรพัฒนาเอกชน ซึ่งคนที่คุณวิจารณ์เป็นรุ่นที่อกหักจากสังคมนิยม คนเหล่านั้นเป็นพวกที่จบมหาวิทยาลัย ปี 23-25 คือช่วงที่ Narodnik กับเศรษฐศาสตร์การเมืองกำลังสู้กันอยู่ที่สถาบันวิจัยสังคม จุฬาฯ แล้วสุดท้าย เศรษฐศาสตร์การเมืองก็พ่ายแพ้ไป เพราะไม่มีประเด็นที่จะไปสู้ ยังหาจินตภาพของสังคมในอุดมคติใหม่ไม่เจอ ก็เลยต้องกลับไปทำอะไรเล็กๆ ในชุมชนเล็กๆ หมู่บ้านเล็กๆ และคิดว่าไอ้เล็กๆ นี้จะเอามาแทนสิ่งที่สู้ไม่ได้ในเรื่องใหญ่ๆ ได้หรือเปล่า 
 
นฤมลกล่าวว่า เรื่องนี้คือปัญหากรอบคิดและการให้นิยาม ถ้าหากว่าเราจะกลับมาทบทวนกระบวนการเคลื่อนไหวทางสังคม  เราอาจจะต้องกลับมาเถียงกันในแง่กรอบคิดว่า หนึ่ง เราอธิบายกรอบคิดนี้อย่างไร มีข้อจำกัดแบบไหน ปัญญาชนในกลุ่มคนที่เข้าไปทำงาน จะไปพ้นจากกรอบคิดแบบนี้ได้หรือเปล่า บวกกับกระแสแบบโลกาภิวัตน์ ซึ่งจำนวนหนึ่งหันมาคิดว่ารัฐเล็กลงไปแล้ว มีสิ่งที่ใหญ่กว่ารัฐที่บายพาสรัฐไปแล้ว โดยในหลายประเทศก็แทบจะพูดเรื่องรัฐน้อยลงมาก หันไปพูดเรื่อง WTO เรื่องอื่นๆ ยิ่งทำให้กระแสกรอบเรื่องรัฐเกิดปัญหาว่าจะดีเบตกันอย่างไร 
 
ส่วนที่สอง เรื่องของระดับปฏิบัติการ ปัญหาของขบวนการเคลื่อนไหวทางสังคมในไทยมีมาโดยตลอด เช่น ขบวนการที่อาจจะเรียกว่ามีความยาวนานมากที่สุดอย่างขบวนการแรงงาน นับตั้งแต่อดีตที่มีกระแสมาร์กซิสม์ แม้กระทั่งเหมาอิสม์ในช่วงหลังสงครามโลกครั้งที่สองจนปัจจุบัน แทบจะเรียกได้ว่าลักษณะของการคิดเชิงขบวนการได้ถูกทำลายไปอย่างมาก เราแทบจะไม่มีปัญญาชนที่อยู่ในขบวนการแรงงานที่คิดในประเด็นเรื่องนี้ อาจจะเพราะวิธีคิดเรื่อง “สหภาพแรงงานนิยม” เข้ามาแทน ขบวนการชาวนาก็แทบจะไม่มี สภาพที่เกิดขึ้นก็จะเป็นรายประเด็น เช่น สิ่งแวดล้อม ซึ่งก็จะมีข้อจำกัดว่าถึงที่สุดแล้ว การคิดในเชิงรายประเด็นจะมีปัญหา บวกกับแนวคิดเชิงภาคปฏิบัติขององค์กรพัฒนาเอกชน 
 
ถ้าจะให้วิเคราะห์ บทความที่หนึ่งที่สอง พูดถึงเอ็นจีโอที่ทำงานในชนบท ซึ่งเริ่มเกิดขึ้นในปี 2523 ดังนั้น วิธีคิดของเอ็นจีโอในชนบทตั้งแต่ 2523  จนถึงปัจจุบัน สะท้อนวิธีคิดว่า หนึ่ง เจ้าตัวเองอาจจะอกหักจากแนวคิด สอง วิธีคิดหรือลักษณะของสังคมไทย จากพ.ศ. 2523-2553 สามสิบปีแล้ว การเปลี่ยนแปลงในชนบทมีอย่างมากมาย ถ้าจะวิจารณ์เอ็นจีโอปัจจุบันก็คือเขาอาจไม่ทันต่อการเปลี่ยนแปลงของทุนนิยมที่เข้ามาในชนบทและไม่ได้ยอมรับว่าชนบทได้เปลี่ยนไปแล้ว สิ่งที่คาดหวังคือยังอยากได้ชนบทที่ตัวเองอยากจะให้เป็น ซึ่งจะเป็นชนบทในฝันที่อาจจะไม่เป็นจริง 
 
สอง เราอาจจะต้องยอมรับกันว่า บริบทสังคมไทย แนวคิดการเมืองแบบระบบรัฐสภาแทบจะไม่มีที่ทางในแวดวงปัญญาชน นักการเมืองหรือพรรคการเมืองไม่เคยมีที่ทางหรือทำให้สังคมไทยเชื่อว่าจะเป็นคำตอบของการเปลี่ยนแปลง ดังนั้น ก็อาจจะเป็นไปได้ที่เอ็นจีโอจำนวนมากรู้สึกว่านักการเมืองหรือพรรคการเมืองไหนไม่ต่างกัน เมื่อคิดแบบนี้จะเรียกว่า depoliticization หรือไม่ก็แล้วแต่ แน่นอนมันทำให้วิธีคิดของเขาแยกระหว่างการทำงานที่เขาทำกับการเมืองในเชิงสถาบันที่ดำรงอยู่ 
 
ในที่นี้ คุณูปการของคุณทักษิณคือทำให้การเมืองเชิงสถาบันกับการเมืองเชิงประเด็นต้องมาทบทวนว่าจะสัมพันธ์กันอย่างไร ในอดีตต่างฝ่ายต่างไม่สนใจซึ่งกันและกัน และคิดว่าต่างฝ่ายต่างอยู่กันได้ ซึ่งไม่จริง คิดว่าในแง่นี้อาจจะต้องมาถกเถียง
 
ประเด็นสุดท้าย ถ้าอยากจะทบทวนการเคลื่อนไหวทางสังคมจริงๆ สิ่งที่ควรจะทำคือ 1.เลิกฟูมฟาย เพราะการฟูมฟายหรือการตัดพ้อไม่ได้ทำให้ผู้ที่เราตัดพ้อเข้าใจว่าเราต้องการอะไร ข้อเสนอที่จะสร้างสรรค์คือ หนึ่ง ถ้าเราบอกว่า บทบาทของขบวนการเคลื่อนไหวทางสังคมปัจจุบันอยู่ภายใต้วิธีคิดที่มีข้อจำกัดในเรื่องของการเลือกที่จะยอมรับรัฐและปฏิรูปรัฐมากกว่าจะเปลี่ยนระบบรัฐ ข้อจำกัดของวิธีคิดแบบนี้คืออะไร ถ้าจะเถียงกันเชิงวิธีคิดก็เถียงกันไปเลยว่าควรเป็นอย่างไร 
 
2.ในเชิงหลักการ ถ้าหากจะเถียงกับเอ็นจีโอ สิ่งที่น่าจะวิจารณ์มากกว่าเรื่องการไปร่วมหรือไม่ร่วมกับกรรมการปฏิรูป ก็คือความเป็นอิสระ ถ้าคุณบอกว่าภาคประชาสังคมจะต้องเป็นอิสระจากรัฐและทุน มันสะท้อนตรงไหน สิ่งที่เราเผชิญอยู่ปัจจุบันคือ มหาวิทยาลัยก็อยู่ภายใต้การจำกัดของทุน เราจะต้องเขียนหลักสูตร สอนหนังสือ ทำวิจัยภายใต้กระแสตลาด ส่วนเอ็นจีโอก็อยู่ภายใต้การอุปถัมภ์ของรัฐ มีเอ็นจีโอสักกี่แห่งซึ่งไม่ได้รับทุนจากองค์กรของรัฐ ประเด็นคือเอ็นจีโอต้องมีความอิสระในการทำงานและเชิงความคิด เพราะต้องอย่าลืมว่า 5 ปีที่ผ่านมา เอ็นจีโอก็มีปัญหามากว่าจะอยู่อย่างไรในสภาพสังคมที่เปลี่ยนไป สภาพของแหล่งทุนที่หายไป และภายใต้การเปลี่ยนแปลงที่มีรัฐมากำกับมากขึ้น และการกำกับต่างๆ เหล่านี้ก็จะมีมากขึ้นเรื่อยๆ ไม่ว่าจะเป็นโครงสร้างต่างๆ ที่ลงมา ดังนั้น ถ้าจะวิจารณ์เขาหรือเสนอเขาว่าเขาควรจะทบทวนอย่างไรในเชิงปฏิบัติการ ความเป็นอิสระในการรับทุน และการกำหนดโครงการ 
 
และประเด็นสุดท้ายที่น่าสนใจก็คือ ถ้าบอกว่างานของเอ็นจีโอที่บอกว่าคาดหวังว่าจะเพิ่มอำนาจประชาชน สิ่งที่ทำในขณะนี้แม้แต่คนที่พูดว่าทำเพื่อจะเพิ่มอำนาจประชาชนก็ถูกลดทอนอำนาจอยู่ภายใต้การกำกับของผู้อุปถัมภ์ต่างๆ ไม่ว่าจะเป็นรัฐและบริษัท ฯลฯ ปัญหาที่เกิดขึ้นจะมีทางออกอย่างไร อาจจะต้องไปคุยกันว่าเรื่องนี้จะทำอย่างไรในอนาคต
 

ดาวโหลดบทความเสนอในงานเสวนาทางวิชาการ

“ทบทวนขบวนการเคลื่อนไหวทางสังคมในประเทศไทย”

“‘ภาคประชาสังคม’ ‘ภาคประชาชน’ กับกับดักจินตนาการ ‘ไม่เลือกเพื่อสร้างทางเลือก’”
โดย อ.ดร. อัจฉรา รักยุติธรรม (คณะอักษรศาสตร์ มหาวิทยาลัยศิลปากร)
http://www.mediafire.com/?943i4m7c8hvzs9m

“‘ภาคประชาชน’ กับก้าวที่ไม่ทันความเปลี่ยนไปของสังคมชนบท”
โดย อ.พฤกษ์ เถาถวิล (คณะศิลปศาสตร์ มหาวิทยาลัยอุบลราชธานี)
http://www.mediafire.com/?5ip3nvv362682e6

“‘ภาคประชาชน’ กับท่าทีต่อการเมืองในระบบรัฐสภา”
โดย อ.ดร.เก่งกิจ กิติเรียงลาภ (คณะสังคมศาสตร์ มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์)
http://www.mediafire.com/?f2nw5o354890prc
 

Comments

อรรถจักรชี้หากไม่ทำความเข้าใจ

อรรถจักรชี้หากไม่ทำความเข้าใจการเมือง คุณคือไส้ติ่ง

11 กันยายน 2551

เรื่องโดย : อรรถพงษ์ ศักดิ์สงวนมนูญ สำนักข่าวประชาธรรม/ถอดเทปเรียบเรียง

| | | |

*คำต่อคำของรศ.ดร.อรรถจักร สัตยานุรักษ์ นักวิชาการมหาวิทยาลัยเที่ยงคืน และอาจารย์ภาคประวัติศาสตร์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ ระหว่างเวทีเสวนา ทางออกหลังสถานการณ์วิกฤติการเมือง จัดโดย เครือข่ายประชาสังคมเพื่อความสมานฉันท์ภาคเหนือ วันที่ 10 กันยายน 2551 ณ บ้านธารแก้ว อำเภอเมือง จังหวัดเชียงใหม่

ถึงวันนี้พวกเราในฐานะที่ทำงานเอ็นจีโอต้องมาศึกษากันมากขึ้น ต้องคิดกันมากขึ้น ซึ่งมันไม่มีสูตรสำเร็จ ผมคิดว่าถ้าจะหากทางออกง่ายๆ แต่พูดไปแล้วไม่มีอะไรเกิดขึ้นอย่างเช่นการปฏิรูปการเมือง ต้องปฏิรูปเศรษฐกิจ พูดไปทำไม เพราะว่ามันเท่ากับว่ามันไม่ได้พูดอะไรเลย

ผมคิดว่าวันนี้สิ่งที่สังคมไทยต้องการมากที่สุดคือ ต้องการทำความเข้าใจว่าปัญหาพวกนี้มันมาได้อย่างไร ตรงนี้เป็นสิ่งที่ทำให้เรารู้ว่าเราจะไปทางไหน บทความของอ.นิธิ หรือของผมเองก็ตามพยายามที่จะบอกว่าเราต้องมาทบทวนกันแล้วว่าอะไรเกิดขึ้นแล้วมันเกิดขึ้นจากอะไร เพราะไม่อย่างนั้น น่าตลกมากที่ความละโมบของคนเพียงครอบครัวเดียวสามารถที่จะทำร้ายสังคมไทยมาได้นานหลายปี เราจะตอบว่าอย่างนั้นหรือ ถ้าหากว่าเราจะตอบอย่างนั้นก็ต้องกำจัดไป แต่ถ้าถามว่าถ้ากำจัดไปแล้วจบหรือเปล่าก็คือไม่มีทาง

สิ่งที่สำคัญที่เราต้องทำคือทำความเข้าใจว่าความเปลี่ยนแปลงเหล่านี้มาได้อย่างไร ถ้าหากเราไม่เข้าใจให้ดี สังคมพัง เราพัง ในสถานการณ์การแบ่งขั้วตอนนี้นั้น ทุกคนเหมือนมีคำตอบ มีคำตอบแล้วอีกฝ่ายหนึ่งก็จะเป็นอีกฝ่ายหนึ่งไป น่าตกใจที่กระบวนการแบบนี้มันกินบ้านเรามา 2-3 ปี

วันนี้ มันมีความเปลี่ยนแปลงที่เราต้องเข้าใจ คือการเปลี่ยนแปลงโครงสร้างในสังคมไทยที่เป็นผลผลิตมาจากแผนพัฒนาเศรษฐกิจ ที่ผ่านมาเราอาจจะชื่นชมกับการคิดยุทธศาสตร์ ยุทธวิธีวัฒนธรรมชุมชน ที่ทำให้เราเข้มแข็งมาได้หลังปี 2527-2528 จนมาวันนี้ก็ยังเป็นวัฒนธรรมชุมชนอยู่ สิ่งที่คิดกันคือเรามองไม่เห็นความเปลี่ยนแปลงเชิงโครงสร้างเลย แน่นอนว่าการเปลี่ยนแปลงเชิงโครงสร้างนี้มันทำให้เกิดกองทัพคนจน คนจนในภาคเหนือเพิ่มจาก 1.1 ล้านคน เป็น 1.4 ล้านคนในช่วงเวลา 2 ปีที่ผ่านมา คนจนในทั่วประเทศตอนนี้เขาไม่ใช่ชาวนา ไม่มีใครเหลือที่จะเป็นชาวนาอีกแล้ว ไม่มีชุมชนในความหมายอุดมคติที่นักวัฒนธรรมชุมชนยังกอดอยู่ กอดศพที่ตายซากแล้วภาคภูมิใจกับศพอันนั้น ความเปลี่ยนแปลงทั้งหมดก็คือว่าสังคมชาวนาเป็นสังคมกึ่งชายขอบของการผลิตสมัยใหม่ที่แรงงานส่วนใหญ่ออกไปทำงานนอกภาคการเกษตร และรายได้เลี้ยงครัวเรือนนั้นมาจากนอกภาคการเกษตร

ดังนั้นด้วยแนวความคิดแบบนี้ แนวความคิดวัฒนธรรมชุมชนที่เราเคยใช้มันมีความหมายลดลง

สิ่งที่เกิดขึ้นคือความเปลี่ยนแปลงเชิงโครงสร้าง ที่ทำให้ชนบทเปลี่ยนไปแล้วมันทำให้สิ่งที่เป็นกรอบคิดเชิงชนบทกับเมืองไม่มีอีกแล้ว มันเหลื่อมกัน ชาวนาจริงๆ ไม่มี ในอีสานมีแต่ผู้จัดการนา ดังนั้นในความเหลื่อมตรงนี้พี่น้องในชนบทที่ออกมาทำงานนอกภาคการเกษตรนั้นจะมีการจัดความสัมพันธ์กับคนใหม่

คนในชุมชนที่สามารถผันตัวเองมาเชื่อมกับเมืองได้ กลายมาเป็นผู้ที่สร้างระบบอุปถัมภ์แบบใหม่ในการที่จะดึงแรงงานภาคชนบทเข้ามาสู่เมือง เช่น อบต.ทั้งหลายเกินครึ่งเป็นผู้รับเหมา สร้างระบบที่ดึงเอาแรงงานในหมู่บ้านเป็นการรับประกันที่ตัวเองจะมีแรงงาน รวมทั้งคนในหมู่บ้านทั้งหมด เข้ามาทำงานใน Informal sector ที่เป็นพวกหาบเร่ แผงลอย หรือธุรกิจอื่นๆ ที่ไม่ต้องทำสัญญากับรัฐ คน 68 เปอร์เซ็นต์ของประเทศไทย เป็นแรงงานในภาค informal sector ความเปลี่ยนแปลงอันนี้นั้นมากมายมหาศาล ที่ท้ายที่สุดแล้วมันทำให้เกิดความเหลื่อมกันระหว่างชนบทกับเมืองอย่างที่ไม่เคยเป็นมาก่อนเกิดการจัดความสัมพันธ์กันใหม่ อย่างมโหฬาร

การเลือก อบต. ที่ผ่านมา 3 รุ่นถ้าหากไปดูภูมิหลังแล้วมันจะต่างกัน คือรุ่นแรกจะมีกำนัน ครู ชาวบ้าน หรือว่าคนแก่ได้ รุ่นที่ 2 พอจะมีบ้าง ส่วนรุ่นที่ 3 นั้นไม่มีเลย เพราะว่ามันเปลี่ยนโครงสร้างทั้งหมดเลย ถามว่าในเมืองนั้นเป็นอย่างไร ในเมืองก็เปลี่ยนไป คือมีพี่น้องในชนบทเข้าไป สลัมในเชียงใหม่จากปี 2520 ที่มีอยู่ 12 สลัม วันนี้สลัมที่จดทะเบียนมี 68 สลัม ส่วนที่ไม่จดมีอีกมหาศาล นี่คือความเปลี่ยนแปลงทั้งหมดที่พวกเราต้องเข้าใจ

แล้วความเปลี่ยนแปลงนี้สัมพันธ์กับการเมืองอย่างไร สิ่งที่เกิดขึ้นนั้น ไม่ว่าทักษิณจะดีหรือว่าเลวก็ตาม สิ่งที่ทักษิณทำคือการเปลี่ยนรูปรัฐ โดยรัฐทุกรัฐจะมีหน้าที่ 2 อย่างคือบริการและควบคุม

เมื่อก่อนนี้รัฐไทยควบคุมเป็นอย่างเดียว ไม่มีการบริการ โอกาสของคนจนในโรงพยาบาลนั้นไม่มี ทักษิณได้เปลี่ยนบทบาทของรัฐ คือการขยายการบริการมาอย่างมหาศาล สิ่งที่เราเรียกประชานิยมซึ่งในทัศนะคนชั้นกลางทั้งหลายจะบอกว่ามันมีประโยชน์แต่ว่าอย่าลืมว่าประชานิยมของทักษิณนั้น ถามว่าใครเลิกได้ไหม คำตอบคือไม่ได้เพราะว่ามันเปลี่ยนรูปรัฐไปแล้ว การที่พรรคประชาธิปัตย์บอกว่าเมื่อขึ้นมา 30 บาทจะเปลี่ยนเป็นฟรี ดังนั้นการเปลี่ยนรูปของรัฐมันไม่ได้ทำในนามของรัฐ แต่ว่ามันกลับไปทำในนามของบุคคล

เราต้องคิดว่าเมื่อรัฐเปลี่ยนรูปไปแล้วมันลดไม่ได้ นี่คือสิ่งสำคัญ ประชานิยมนั้นไม่ได้เป็นเรื่องที่งี่เง่า ต้องมองว่ามันเป็นการขยายบทบาทของรัฐทางด้านเศรษฐกิจ การที่ชาวบ้านซื้อมือถือ 1 เครื่องชนชั้นกลางก็ไปว่าเขาว่ามันได้เกิดประโยชน์อะไร แต่อันที่จริงนั้นการที่ชาวบ้านซื้อมือถือ 1 เครื่องมันแปลว่าโอกาสที่เขาจะได้งานรายวันนั้นสูงขึ้นอีกหลายเท่า นึกถึงคนงานก่อสร้างที่ไม่มีสำนักงาน คิดถึงเมื่อลุงแก้ว ลุงคำที่เป็นผู้รับเหมาบอกว่าวันนี้จะไปเทปูน ดังนั้นความเปลี่ยนแปลงอันนี้มันสอดคล้องกับสิ่งที่ทักษิณขโมยความคิดของพวกเราไปเยอะมาก อย่าง 30 บาทนั้นเป็นของนายแพทย์สงวนหรือว่าอื่นๆ แต่ว่าการขโมยอันนี้ด้านหนึ่งมันเป็นสิ่งที่ดีคือการขยายการบริการของภาครัฐ

ขณะเดียวกันการขยายแบบนี้เองรวมทั้งสิ่งที่ทักษิณทำ คือว่าทักษิณเริ่มไปรังควานชนชั้นกลางในเมือง รังควานหลายด้าน คนส่วนใหญ่ที่อยู่ในม็อบพันธมิตรนั้นเป็นผู้หญิง ก่อนหน้าที่เด็กจะถูกระดมเข้าไปนั้นจะเป็นผู้ประกอบการรายย่อย อายุ 40 ขึ้นไป อาจารย์คณะมนุษยศาสตร์คนหนึ่งจ่ายรายเดือนให้แก่พันธมิตรเดือนละ 10,000 บาท สิ่งที่เกิดขึ้นตรงนี้คือว่าผู้ประกอบการรายกลาง รายย่อย ถูกขูดรีดโดยระบอบทักษิณที่อยากจะได้เงินโดยการเก็บภาษีเพิ่มขึ้น โดยการขอจากกรมสรรพากร ซึ่งสรรพากรรู้ดีว่าคนที่เป็นผู้ประกอบการนั้นจะทำ 2 บัญชี อันหนึ่งก็คือบัญชีจริง ส่วนอีกอันหนึ่งเขาจะทำเพื่อเสียภาษี ซึ่งในส่วนนี้จะน้อย สรรพากรก็รู้ดี ทักษิณประกาศว่าปีนี้จะเก็บภาษีเพิ่มขึ้น 20 เปอร์เซ็นต์ให้สรรพากรไปหา สรรพากรก็ไปสะกิดผู้ประกอบการให้จ่าย แล้วบอกว่าอย่าเถียง การขูดรีดชนชั้นกลางที่ครั้งหนึ่งเคยมีความสุขกับการโกงรัฐ หรือว่าบิดเบี้ยวรัฐแบบนี้มันถูกถ่ายขึ้นไป ความไม่พอใจรัฐลึกๆ มันมาปะทุเอาตรงความละโมบของครอบครัวนี้พอดี น่าเสียดายที่หากเขาละโมบน้อยกว่านี้สักนิดหนึ่งเขาอาจจะมีโอกาสที่เป็นรัฐบุรุษ

ความเปลี่ยนแปลงอันนี้รวมทั้งการเปลี่ยนรูปรัฐมันทำให้การจัดความสัมพันธ์ทางอำนาจเปลี่ยนไปหมดเลยความสัมพันธ์ทางอำนาจเปลี่ยนมากมาย แล้วมันเข้าไปยึดโยงกับสิ่งสำคัญอันหนึ่งของสังคมไทย หลังปี 2546 เราจะพบว่ามันมีอำนาจหลักของสังคมไทย 3 ส่วน การเมือง เศรษฐกิจ วัฒนธรรมที่แยกกออกจากกัน

อำนาจแปลว่าอะไร มันแปลว่าความสามารถผลักดันให้คนทำสิ่งที่ตัวเองต้องการ หลัง 2546 อำนาจทางวัฒนธรรมเริ่มสูงขึ้น และสิ่งที่น่าตกใจคืออำนาจ 3 อันนี้นั้นแยกกันไม่ยุ่งกัน แต่สิ่งที่ทักษิณทำก็คือใช้อำนาจเศรษฐกิจไปรุกรานอำนาจการเมืองและกำลังจะรุกรานเข้าไปในพื้นที่ของอำนาจวัฒนธรรม โดยตั้งใจหรือไม่ก็ตาม มันทำให้เกิดการดึงเอาอำนาจวัฒนธรรมมาเป็นเครื่องมือสูงมากขึ้น เราจะพบว่าด้านหนึ่งมันมีความเปลี่ยนแปลงทางโครงสร้าง คนกลุ่มหนึ่งเสียประโยชน์จากที่เคยได้ คนกลุ่มหนึ่งที่ถูกนโยบายของรัฐกดมา และต่อมานั้นได้ผลประโยชน์พร้อมกันนั้นเอง ความเปลี่ยนแปลงอันนี้ กลุ่มที่ทำแบบนี้มันเริ่มเข้าไปทำอะไรบางอย่างซึ่งกระทบกระเทือนโดยรวม คืออำนาจวัฒนธรรม

ผมคิดว่านี่เป็นพื้นฐาน ความแตกตัวทางชนชั้นชัดมากขึ้นในช่วงเวลาที่ผ่านมา ถ้าหากใครอยู่บ้านนอกในช่วงเวลาที่ผ่านมาจะพบเลยว่าคนจน ชนชั้นกลาง ชาวนากลางชัดขึ้น ชาวนาจนชัดขึ้น เกิดการแตกตัวในชนบท และเป็นการแตกตัวที่รองรับกันต่อเนื่องมาอย่างน้อย 2 ชั่วคน มันจะเกิดการสำนึกต่อชนชั้นได้ก็ต่อเมื่อมีการผลิตซ้ำ (Reproduce) ชนชั้น สมมติว่าผมเป็นคนจน แต่ผมเชื่อว่าในรุ่นลูกเราสามารถที่จะขยับไปเป็นชนชั้นกลางได้ เราจะไม่มีปัญหาเรื่องชนชั้น แต่ถ้าหากสมมติว่าผมเป็นคนจน และเราคิดว่าและพบว่ารุ่นลูกเราไม่สามารถขยับได้ พอดีมีคนมาให้ความหวังว่ารุ่นลูกเราสามารถขยับได้ มันเริ่มเกิดสำนึกทางชนชั้นขึ้นมาแล้ว

ชนชั้นโดยตัวมันเองเกิดขึ้นมาในสังคมไทยนานแล้ว แต่ว่าชนชั้นเพื่อชนชั้นนั้นเพิ่งเกิดขึ้นซึ่งถูกนำไปผูกติดกับทักษิณ ขณะเดียวกันชนชั้นกลางเองสำนึกทางชนชั้นที่ถูกทักษิณเอาเปรียบเรื่องภาษี รวมทั้งรู้สึกไปสะกิดต่อมทางจริยธรรมเรื่องการโกงชาติ โกงแผ่นดิน

คนที่ไปชุมนุมที่เป็นผู้ประกอบการนั้นถามว่าคุณเสียภาษีตรงไปตรงมาไหม คำตอบคือไม่ แต่คุณก็รู้สึกว่าคุณรับไม่ได้ถ้าหากคุณโจ่งแจ้ง เพราะทักษิณนั้นโกงโจ่งแจ้ง แต่พี่น้องที่เป็นผู้ประกอบการในม็อบพันธมิตรนั้นแอบๆ โกง มันจึงผนวกกันไปจนกลายเป็นความขัดแย้ง แล้วความขัดแย้งนั้นท้ายที่สุดชนชั้นกลางมาบอกว่า "กูมาประท้วงเพราะว่า -xxx- เอาภาษีกูไป"

มันมีกระบวนการทางการเมืองที่เปลี่ยนพี่น้องชนชั้นกลางทั้งหลายเปลี่ยนอาซิ้ม อาซ้อ ขายเหล็ก ขายปูน เปลี่ยนมาเป็น ลูกจีนผู้รักชาติ ลูกจีนกู้ชาติ ผู้หญิงอายุ 40 กว่า ที่เริ่มสูญเสียอัตลักษณ์ของแม่ ของเมีย มาสู่อัตลักษณ์ที่เป็นผู้รักชาติ หรือว่ากู้ชาติ เพราะว่าอัตลักษณ์เป็นเรื่องที่สำคัญมาก รวมทั้งสู้เพื่อในหลวงคิดดูดีๆ ว่าการฟ้องคดีหมิ่นเกิดขึ้นทั้งสองฝ่าย ก็เกิดคำถามว่าถ้าใครจงรักภักดีจริง จะต้องแอ่นอกรับก้อนหินที่จะขว้างมาโดนสถาบัน ไม่ใช่แอบอยู่หลังสถาบันแล้วเอาก้อนหินขว้างเขา ในวันนี้ทั้งพันธมิตรและรัฐบาลกระทำแบบเดียวกัน คือแอบอยู่หลังสถาบันแล้วเอาก้อนหินขว้างกันและกัน

ในความขัดแย้งทั้งหมดจะเห็นว่ามันซับซ้อน แต่ว่ารากเหง้าทั้งหมดมันเกิดขึ้นจากการแตกตัวทางชนชั้นข้างล่าง รากเหง้าต่อมาคือการเปลี่ยนรูปรัฐ รากเหง้าตามมาคือการดึงเอาอำนาจวัฒนธรรมเข้ามาเกี่ยว ถามว่ากระบวนการนี้พวกเราในฐานะที่ทำงานชุมชนจะคิดกันอย่างไร

คำถามแรกที่จะต้องถามก็คือว่าโยนเอาศพวัฒนธรรมชุมชนออกไปก่อนได้ไหม ลองคิดว่าจะจัดการกับผู้หญิงที่ทำงาน informal sector อย่างไร ผู้หญิงที่มาทำงานบาร์เบียร์ที่ส่งงานนอกภาคการเกษตรกลับบ้าน เราจะจัดการอย่างไร เพราะว่าตัวสิทธิชุมชน หรือว่าวัฒนธรรมชุมชนจะต้องมีฐานที่สำคัญอันหนึ่งก็คือสิ่งที่เรียกว่า common property (สมบัติชุมชน) เพราะว่าถ้าหากไม่มี common property ก็จะไม่มีชุมชน

ในวันนี้การเปลี่ยนแปลที่เกิดขึ้นในชนบทนั้นมันเปลี่ยนการใช้ common property หรือว่าสมบัติชุมชนไปหมดแล้ว ยกกรณีตัวอย่างการยึดที่ดิน คนที่ยึดที่ดินไม่ได้ยึดที่ดินทั้งหมดมาเพื่อเป็น common property แต่เพื่อที่จะแบ่งเป็นสมบัติส่วนตัว และแบ่งส่วนหนึ่งเพื่อที่จะเป็นสมบัติส่วนตัว เช่นยึดมา 300 ไร่ ผู้นำได้ 4 ไร่ คนที่เป็นผู้ตามได้ 2 ไร่ และแบ่งส่วนหนึ่ง 15 ไร่เอาไว้เป็น common property ความเปลี่ยนแปลงนี้คือความเปลี่ยนแปลงของพี่น้องคนจน ชาวนาเล็กที่มีที่ดินประมาณ 2-3 ไร่ แต่ว่าไม่พอทำกิน ขาหนึ่งอาศัยอยู่ข้างนอกทำงานนอกภาคการเกษตร แต่ว่ารู้สึกอยู่เสมอว่าตนเองต้องอาศัยตรงนี้เป็นหลังพิง ซึ่งจำนวนหลังพิง 2-3 ไร่มันไม่พอกับการผลิตเชิงพาณิชย์ และเห็นความอยุติธรรมข้างหน้า เขาก็ไปยึดเอาที่ดินจากที่เขาไม่ใช้ เอาที่ดินตรงนั้นมาปลูกพืชเชิงพาณิชย์ที่เป็นหลังพิง ถามว่าความเปลี่ยนแปลงทั้งหมด จะสามารถจัดการอย่างไร ถ้าหากจะสร้างวัฒนธรรมจะต้องสร้างสิ่งที่เป็นสมบัติชุมชน หือว่า common property ชุดหนึ่ง ที่ไม่ใช่ชุดเดิม หรือว่าไม่ใช่ป่าชุมชน หรือว่าอื่นๆ

จำนวนคน 68 เปอร์เซ็นต์ที่เป็น informal sector ในประเทศไทย แต่ถ้าหากว่าเป็นเชียงใหม่นั้นมากกว่า 70 เปอร์เซ็นต์เราจะสร้างมันได้อย่างไร ถ้าหากสิ่งที่เอ็นจีโอประสบความสำเร็จมากที่สุดคือทำให้ชาวบ้านมารวมกลุ่มกัน นั่งคุยปัญหากัน ถึงเกิดสิ่งที่เราเรียกว่าวัฒนธรรมชุมชน วันนี้เราต้องคิดถึงการเปลี่ยนแปลงตรงนี้ ต้องคิดว่าจะจัดกลุ่มให้พี่น้องใน informal sector มานั่งคุยกันได้อย่างไร ถ้าหากจะยืดชีวิตวัฒนธรรมชุมชน ก็จะต้องเปลี่ยนสิ่งที่เราเรียกว่า common property ความเปลี่ยนแปลงอันนี้ยิ่งใหญ่ สังคมไทยไม่เหมือนเดิมอีกแล้ว

วิทยุชุมชนเองก็ตาม ก็ต้องมานั่งคิดใหม่ว่าเราจะเอื้อต่อพี่น้องที่ออกไปข้างนอกได้อย่างไร จะเอื้อให้เกิดการประกันแรงงานขั้นต่ำของพี่น้อง informal sector ได้ไหม จะสามารถหาหลักประกันให้กับกลุ่มอื่นๆ อย่างเช่น ผู้หญิง แม่บ้าน ที่ต้องทำงานหนักจะสามารถขยับมันได้ไหม วิทยุชุมชนก็ต้องมาคิดใหม่ เพราะว่ามันต้องไม่ใช่วิทยุชุมชนที่มานั่งพูดไปพูดมาอีกแล้ว

สถิติผู้ติดเชื้อมาอยู่ที่วัยรุ่นในชายขอบมากขึ้น จะแก้อย่างไร ทั้งหมดคือความเปลี่ยนแปลงที่เราต้องมาคิดกันใหม่หมด ต้องเปลี่ยนตัวเอง กรอบเดิมที่เคยพึงพอใจไว้ต้องมาตั้งคำถามกับมัน ซึ่งกรอบที่บังตาพวกเรามากที่สุดคือกรอบวัฒนธรรมชุมชน ผมไม่ปฏิเสธว่าในช่วงเวลาหนึ่งนั้นกรอบนี้มีค่า ผมก็ไม่ปฏิเสธว่าในช่วงเวลาหนึ่งผมก็สมาทานแนวความคิดวัฒนธรรมชุมชนอย่างสุดขั้ว

แต่อย่าลืมว่าทุกกรอบมันต้องเปลี่ยน มันไม่มีอะไรเป็น อกาลิโก ทุกอย่างมันเปลี่ยนแปลง

ถามว่า แซ๊ป กับ สก๊อย ใครตอบอะไรได้บ้าง เพราะว่าทั้งสองเป็นผลผลิตของอันนี้ เป็นคนที่อยู่ชายขอบของเมือง กลุ่มคนนี้จะขึ้นบนไม่ได้ เรียนในระดับปริญญาตรีได้ยากเพราะว่าระบบการศึกษามันห่วย จะลงไปทำนาแบบพ่อก็ขายนาไปแล้ว ชีวิตของคนในกลุ่มตรงนี้นั้นสับสนเจ็บปวดมากๆ

ถ้าหากคุณอธิบายอย่างนี้คุณจะเริ่มมองเห็นว่าคุณจะแก้ปัญหาเด็กสองกลุ่มในกรุงเทพ อย่างไร แต่ถ้าหากพูดแบบรัฐมนตรีดัดจริต เขาก็จะด่า 3-4 อย่างว่า พ่อแม่ไม่สั่งสอน หรือว่าไม่มีเวลาให้ รับวัฒนธรรมตะวันตก คบเพื่อนเลว หรือว่าโรงเรียนไม่ดี เขาตอบปัญหา 3-4 อย่างตลอดเวลา 30 ปี นี่คือความโง่ของสังคมไทย

เด็กช่างกลมันตีกันตั้งแต่ปี 07 แต่ไม่สามารถแก้ปัญหาได้จนถึงวันนี้ จนกระทั่งครั้งสุดท้ายคือเอาไปฝึกทหาร ซึ่งประสบความสำเร็จคือการเพิ่มประสิทธิภาพในการตี ถ้าหากว่าคุณจะให้ความหวังกับเขา ให้ความหวัง แซป กับสก๊อย คุณต้องให้ความหวังเขาในรูปแบบใหม่ๆ แทนที่จะด่าอยู่ 4 อย่าง แล้วถ้าหากคุณจะเข้าใจเขาได้ คนพวกนี้คือพวกชายขอบของการผลิต อันนี้คือตัวอย่างว่าถ้าหากเราไม่เข้าใจปัญหา เราไม่มีทางที่จะแก้ปัญหาได้

ผมพูดอยู่เสมอว่าถ้าหากเอ็นจีโอไม่เข้าใจสังคม เอ็นจีโอ จะเป็นไส้ติ่ง ถ้านักวิชาการไม่เข้าใจอะไรตรงนี้นักวิชาการก็เป็นไส้ติ่ง

ในเวทีอภิปราย "ครบรอบ 1

ในเวทีอภิปราย "ครบรอบ 1 ปีรัฐประหาร 19 กันยายน 2549 และอนาคตสังคมไทย" ณ อาคารชั้น 4 ห้องประชุมอาคารปฏิบัติการณ์คณะสังคมศาสตร์มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ เมื่อวันที่ 19 กันยายน 2550 ที่ผ่านมา ได้มีการจัดเสวนาในหัวข้อ "1 ปี รัฐประหาร ประชาธิปไตยไทย และทางออกสังคมไทย?" โดยมีนักศึกษา อาจารย์ และผู้สนใจเข้าร่วมมากมาย

000

ในช่วงหนึ่งของการเสวนา รศ.ดร.อรรถจักร สัตยานุรักษ์ นักวิชาการภาควิชาประวัติศาสตร์ คณะมนุษยศาสตร์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ ผู้ร่วมเสวนา ได้อภิปรายถึงเหตุรัฐประหารที่เกิดขึ้นในวันที่ 19 กันยาฯ 2549 ว่า "มาจากรากเหง้าของความขัดแย้ง ซึ่งมีมานานแล้วในสังคมไทยตั้งแต่ซึ่งนับย้อนไปได้ตั้งแต่ 6 ตุลาฯ ตัวรัฐประหารในครั้งนี้เองก็ถือเป็นสิ่งที่แสดงให้เห็นถึงความขัดแย้งทางประวัติศาสตร์ เนื่องจากเป็นรัฐประหารที่ตั้งอยู่บนความขัดแย้งที่ไม่สามารถแก้ไขได้ง่ายๆ และตัวรัฐประหารเองก็ไม่สามารถแก้ไขปัญหานี้ได้"

"หลังเหตุการณ์ 6 ตุลาฯ 2519 มีหนังสือเล่มหนึ่งออกมา ซึ่งผมคิดว่าเป็นหนังสือที่แสดงถึงความขัดแย้งของสังคมไทย หรือทำให้เราเข้าใจความขัดแย้งของสังคมไทยได้ดีขึ้น คือหนังสือเรื่อง "Root of Conflict เหตุการณ์ 6 ตุลาฯ 2519 เป็นเหตุการณ์ที่สั่นสะเทือนทั้งสังคมไทยแล้วก็ เปลี่ยนโฉมสังคมไทยมามากพอสมควร ลึกซึ้งมากๆ แล้วในวันนั้นทุกคนก็อยากจะตอบคำถามว่า รากเหง้าของความขัดแย้งคืออะไร ในทำนองเดียวกันในหนึ่งปีที่ผ่านมา มันไม่ใช่แค่เหตุการณ์ 19 กันยายน ที่ครบรอบในวันนี้ แต่มันเป็นผลมาจาก สิ่งที่เราอาจจะพูดได้ว่ามันเป็นรากฐานความขัดแย้งของสังคมไทย สิ่งที่ผมจะพูดต่อไปอาจจะไม่ตรงกับหัวข้อเท่าไหร่ ผมอยากจะมาทำความเข้าใจร่วมกันว่า รากเหง้าของความขัดแย้งทั้งหลายที่มันประทุขึ้นมา มันคืออะไร ถ้าหากเราจะมองหาทางออกของเรา เราคงต้องทำความเข้าใจของรากเหง้าหรือ Root of Conflict ตรงนี้ให้ชัดเจน"

"การรัฐประหาร เป็นการเปิดหรือทำให้เห็นถึงความขัดแย้งของประวัติศาสตร์ที่สำคัญยิ่ง นักคิดหลายคนก็พูดตรงกันว่าการรัฐประหารครั้งนี้ เป็นรัฐประหารที่ส่งผลกระทบอย่างรุนแรงต่อสังคมไทย เพราะว่ามันไม่ใช่รัฐประหารเฉยๆ แต่มันเป็นรัฐประหารบนความขัดแย้งที่ต่อรองแก้ไขกันไม่ได้ง่ายๆ และ ตัวรัฐประหารเองก็ไม่ได้แก้ปัญหานี้"

อาจารย์อรรถจักร ยังกล่าวไว้อีกว่า จากการพูดคุยกับอาจารย์สมชาย (ปรีชาศิลปกุล) นักวิชาการมหาวิทยาลัยเที่ยงคืน เห็นตรงกันว่ารัฐประหารครั้งนี้จะทำให้ปัญหารุนแรงยิ่งขึ้น และคิดว่าหลังจากการเลือกตั้งไปแล้ว ช่วงตั้งรัฐบาลใหม่จะวุ่นวายมาก ถ้าไม่ร่วมกันแก้ปัญหามีความเป็นไปได้ที่สังคมไทยจะพัง

"คงจำได้...ว่าอาจารย์สมชายกับผมร่วมกันในวันที่ 20 กว่าๆ หลังรัฐประหาร พวกเราก็เห็นตรงกันว่าครั้งนี้มันแก้ปัญหาไม่ได้และรังจะทำให้ปัญหามันรุนแรงมากขึ้น และนับจากนี้ไปเรื่อยๆ จนถึงผ่านการเลือกตั้งแล้วก็ ช่วงซึ่งอาจจะไม่ได้เรียกว่าฮันนีมูนพีเรียด คือ 6 เดือนแห่งรัฐบาลใหม่จะวุ่นวายมากๆ ถ้าหากเราไม่ตั้งสติไว้ให้ดี ผมคิดว่าเรา ซึ่งในที่นี้ผมหมายถึงทุกๆ ฝ่ายในสังคมไทย ถ้าหากเรายังถือว่ายังเป็น "เรา" อยู่ไม่แก้ปัญหากันดีๆ ผมว่าสังคมไทยพัง"

จากนั้นอาจารย์จากภาคประวัติศาสตร์จึงได้พูดถึง สาเหตุหนึ่งที่ทำให้เกิดรากเหง้าความขัดแย้ง คือแผนพัฒนาเศรษฐกิจที่ทำให้เกิดชนชั้นคนจนซึ่งหมายถึงคนที่ผ่านความจนและมีการสืบทอดความจนมาสองถึงสามรุ่น

"ความขัดแย้งที่ปะทุขึ้นมานี้ มีพื้นฐานจากอะไรบ้าง ผมคิดว่าแผนพัฒนาเศรษฐกิจที่ผ่านมา มันทำให้เกิดช่องว่างของคนจนกับคนรวยเพิ่มมากขึ้น เราจะพบว่าคนจนที่ผ่านความยากจนมาสองถึงสามรุ่น อันนี้คือปัญหาใหญ่ เรามักจะนึกถึงคนจนที่อยู่ในปัจจุบัน แต่จริงๆ แล้วคนจนที่ผมหมายถึงในที่นี้คือ คนจนที่ผ่านความจนมาสองถึงสามรุ่น ซึ่งแปลว่าชนชั้นในความหมายกว้างคือการสืบทอดความยากจนมันดำเนินขึ้นมาแล้วปัญหาความยากจนในสังคมไทยและสังคมเอเชียตะวันออกเฉียงใต้นี่เป็นปัญหาร่วมกัน อันเกิดจากแผนพัฒนาประเทศแบบเดียวกัน ดังนั้นสิ่งที่เป็นรอยปะทุอันแรกที่สำคัญที่สุดคือ เราสร้างชนชั้นคนจนขึ้นมา อย่าลืมว่าเราไม่ได้สร้างคนจนเท่านั้น เราสร้างชนชั้นคนจนขึ้นมา ลองนึกถึงพี่น้องเกษตรกรทั้งหลายที่ตกอยู่ในปลักของความยากจนมาสองถึงสามรุ่น ผมคิดว่าทั้งหมดคือการสืบทอดความยากจนกันอย่างต่อเนื่อง พร้อมๆ ไปกับการพัฒนาเศรษฐกิจที่ทำให้เกิดคนยากจน เกิดชนชั้นคนจน และหากพิจารณาแล้วชาวบ้านในชนบทกลายเป็นชนชั้นกรรมาชีพในชนบทแล้ว

000

อาจารย์อรรถจักร ยังได้กล่าวต่ออีกว่า การสืบทอดชนชั้นคนจน นอกจากจะเกิดจากแผนพัฒนาเศรษฐกิจแล้ว ยังเกิดจากการสร้างอุดมการณ์ใหญ่หรือออเดอร์ใหญ่คือ "ความเป็นไทย" ที่ปลอบประโลมคนจนให้ยอมสยบ อดทนต่อความยากจนของตนต่อไป

"พร้อมๆ กับการสืบชนชั้นคนจน สิ่งที่เกิดขึ้นก็คือว่า มีการสร้างอุดมการณ์ชุดหนึ่งขึ้นมา อุดมการณ์หรือออเดอร์ใหญ่ที่จรรโลงความไม่เป็นธรรมในสังคมทั้งหลาย ก็คือออเดอร์ที่เราพูดถึงความเป็นไทย ความเป็นไทยที่มีที่ต่ำที่สูง ความเป็นไทยที่สร้างการปลอบประโลมคนจน ให้อดทนต่อความยากจนอันนั้นๆ ถ้าใครมีพ่อเป็นครูอยากให้ลองนึกถึงเพลง "แสงเรืองๆ ที่ส่องประเทืองอยู่ทั่วเมืองไทย" แล้วครูก็ร้องกัน คือเพลงปลอบใจคนจนให้ยอมสยบอยู่กับความจนตลอดไป"

อาจารย์อรรถจักร ได้ขยายความเรื่องของอุดมการณ์ความเป็นไทย ที่สนับสนุนจรรโลงความไม่เท่าเทียมกันในส้งคมว่า ส่วนหนึ่งเกิดมาจากกลไกอำนาจรัฐแบบลูบหน้าจมูกในระบบราชการ เป็นระบบที่ไร้ประสิทธิภาพ และพร้อมจะให้ความเป็นธรรมกับเฉพาะผู้ที่มีเงินซื้อ

อุดมการณ์ใหญ่อันนี้พร้อมทั้งความเป็นไทยที่สร้างทำให้มีที่ต่ำที่สูงนี้ มันเกิดขึ้นพร้อมๆ กับวิถีการเมืองแบบองคาพยพ ก็คือทำให้คนทั้งหมดไม่เท่าเทียมกัน คนจนก็ต้องอยู่กับความจนไป เพื่อที่จะจรรโลงหาแผนพัฒนาทางเศรษฐกิจที่มีคนจนเป็นกองทัพอยู่ตรงนี้ พร้อมๆ กันนั้นเองกลไกอำนาจรัฐ กลไกอำนาจรัฐที่จรรโลงทั้งอุดมการณ์จรรโลงทั้งความไม่เสมอภาค ในแผนพัฒนาเศรษฐกิจทั้งหลาย โดยเฉพาะระบบราชการ ก็เป็นระบบราชการที่ไร้ประสิทธิภาพ จะให้ความยุติธรรมได้ก็ต่อเมื่อคุณมีเงินที่จะซื้อ การลูบหน้าปะจมูกที่เราคุ้นเคยมาทั้งหมดถามว่ามันจรรโลงอะไร จรรโลงความไม่เป็นธรรมทางสังคมทางเศรษฐกิจขึ้นมา แล้วในขณะเดียวกันมันก็จรรโลงอุดมการณ์ใหญ่ที่ถือคนไม่เท่ากันแบบที่คนไทยชอบเปรียบคือ อีกคนเป็นหัวแม่มือ อีกคนเป็นนิ้วก้อยอะไรทำนองนั้น กลไกระบบราชการก็เป็นแบบนี้"

จากนั้นอาจารย์อรรถจักร จึงได้ พูดโยงเรื่องของอุดมการณ์ใหญ่สนับสนุนความไม่เท่าเทียม กับนโยบายประชานิยมของรัฐบาลทักษิณ โดยมองว่า การเมืองแบบประชานิยม (Populist Politic) ไม่ใช่เพียงแค่การมอบเงินช่วยเหลือแก่ชาวบ้านอย่างที่ส่วนราชการเข้าใจ แต่ยังเป็นการสร้างการเมืองของความหวังขึ้นมา ทำให้คนที่พบกับความยากจนมาสองถึงสามรุ่นได้รับความหวังว่าจะมีชีวิตที่ดีกว่าเดิม ซึ่งคงไม่มีพรรคการเมืองใดจะให้ความหวังแบบนี้กับประชาชนได้อีก

"เพราะฉะนั้นรากฐานความขัดแย้งอันนี้ มันทำให้สังคมไทยจนถึงอย่างน้อยที่สุดก่อน 19 กันยาฯ เป็นสังคมที่ไม่เสมอภาค อุดมการณ์ฝังลึก กลไกอำนาจไม่เสมอภาค ชุดอันนี้มันถูกกระแทกอย่างรุนแรงจากการปรับตัวของรัฐและโลกานุวัตร เราปฏิเสธไม่ได้เวลาเราพูดถึง การเมืองแบบประชานิยม (Populist Politic) ของทักษิณ เราหรือส่วนราชการจะคิดกันอยู่แค่ว่าเป็นการที่มอบเงินหรือให้ความช่วยเหลือแก่ชาวบ้านเท่านั้น แต่สิ่งที่สำคัญใน Populist Politic ทั้งหลายตั้งแต่ เปรอง (Juan Domingo Perón - ประธานาธิบดีอาเจนตินา ช่วง ค.ศ.1946-1955 และ 1973-1974) เรื่อยมา มันเป็นการสร้างการเมืองของความหวังขึ้น ลองนึกถึงชนชั้นคนจนที่อยู่ในบ่วงชนชั้นมาประมาณสองสามรุ่น แล้วก็ได้รับความหวังว่าคุณจะมีชีวิตที่ก้าวหน้าขึ้น เราจะพบว่าสิ่งนี้เองคือพลังที่สำคัญ ถ้าหากเราคิดถึงคนจนโดยผูกกับทักษิณเราก็จะไม่เห็นอะไรอีกเลย เราไม่มีทางที่จะเห็นพรรคการเมืองใหม่ที่จะให้ความหวังกับประชาชนได้ พรรคประชาธิปัตย์เป็นพรรคที่ไม่เคยเห็นอะไรเลยในโลกนี้นอกจากตัวเอง ดังนั้นถามว่าประชาชนมาก่อนมันให้อะไร มันก็ไม่ได้ให้ความหวังอะไร แล้วประชาชนมาก่อนนี้คือ รอจนมวลชนเข้มแข็งแล้วประชาธิปัตย์ถึงมา หรือพรรคอื่นๆ ก็ตาม คุณไม่สามารถเล่นการเมืองให้กับชนชั้นได้ซึ่งแตกต่างจากเปรอง แตกต่างจากทักษิณ ที่ผมพูดแบบนี้ไม่ได้แปลว่าเราต้องคิดถึงประชานิยมของทักษิณในแง่ดีอย่างเดียว แต่สิ่งที่เป็นสาระของ Populist Politic ก็คือการให้ความหวัง"

การเมืองแบบประชานิยมนั้น นอกจากจะสร้างการเมืองของหวังให้กับชนชั้นคนจนแล้ว ยังเข้าไปกระแทกรอยปะทุของรากฐานความขัดแย้งอันเดิม บวกกับปรากฏการณ์ของโลกานุวัตร (Globalization) ที่ส่งผลกระทบต่อภาคการผลิตของไทยแล้ว สิ่งที่จะให้เผชิญกับโลกานุวัตรท่ามกลางระบบราชการที่ไร้ประสิทธิภาพคือสัมปทานรัฐ อาจารย์อรรถจักร์กล่าว

"รอยปะทุที่เกิดขึ้นในสังคมไทยตรงนี้ก็ถูกกระแทกโดย Populist Politic และถูกกระแทกที่สำคัญคือ Globalization คือ โลกานุวัตร ซึ่งโลกานุวัตรกระทบกับแต่ละประเทศไม่เหมือนกัน กรณีของโลกานุวัตรที่เข้ามากระทบในสังคมไทยซึ่งคุณไม่มีอะไรเป็นฐานการผลิตที่สำคัญ ฐานเศรษฐกิจอุตสาหกรรม คุณเป็นธุรกิจทารกคือ ขยับขึ้นบนขยับลงล่างไม่ได้ วิธีเดียวที่โลกานุวัตรหรือคนในสังคมไทยจะเข้าเผชิญโลกานุวัตรได้คือสัมปทานรัฐ ดังนั้นสิ่งที่มาประจวบเหมาะกันตรงนี้คือสัมปทานรัฐกับ Populist Politic มันเอื้ออำนวยอยู่สองอย่าง"

จากนั้น อาจารย์จากภาคประวัติศาสตร์จึงได้กล่าวถึงสิ่งที่ส่งผลต่อมาจากสัมปทานรัฐ คือทำให้คนที่สัมปทานรัฐมีอำนาจเข้มแข็งมากขึ้น ขณะเดียวกันการเมืองประชานิยม ก็ทำให้ชนชั้นคนจนรู้สึกว่าตัวเองเป็นคนจนและมีความหวังว่าจะหลุดพ้นจากความยากจน ตรงนี้ถือได้ว่าเป็น สำนึกทางชนชั้น (Class Consciousness) อย่างหนึ่ง ซึ่งสามารถทำให้เกิดกองทัพคนจนขึ้นมาได้

"อย่างที่หนึ่งคือ คนที่สัมปทานรัฐสามารถที่จะมีอำนาจเข้มแข็งมากขึ้น ขณะเดียวกันอีกด้านหนึ่งมันก็กลายเป็นพลังของชนชั้นคนจน หรือที่เรียกว่าชนชั้นล่าง หรือจะเรียกชนชั้นล่างแบบที่อาจารย์เคร็ก (เคร็ก เจ. เรย์โนลด์) เรียกว่า Sub-altern Class กระบวนการนี้จึงทำให้กลายเป็นตัวที่จะทำให้คนจนรู้สึกว่าตัวเองเป็นคนจนขึ้นมา และคนจนที่รู้สึกว่าตัวเองเป็นคนจนนี้รู้สึกว่าตัวเองจะหลุดพ้นจากความยากจนขึ้นมาได้ ต้องกล่าวให้ชัดเจนนะครับว่า คนจนไม่สำคัญ แต่จะสำคัญก็เมื่อคุณรู้สึกว่าจนและมีความหวังจะหลุดพ้น ก่อนหน้าปี 2544 คนจนเริ่มรู้สึกว่าตัวเองจนแต่ยังไม่มีความหวัง คนที่ "รู้สึกจน" แล้วรู้สึกว่าตัวเองมีความหวัง กระบวนการนี้ถือเป็นการเกิดสำนึกทางชนชั้น (Class Consciousness) แบบหนึ่ง รอยปะทะอันนี้มันจึงทำให้เกิดสิ่งที่สำคัญที่สุดก็คือว่า มันเกิดกองทัพคนจนขึ้นมา"

อาจารย์อรรถจักร ยังได้พูดถึงเหตุการณ์รัฐประหารและสิ่งที่เกิดขึ้นหลังจากนั้นว่า มันได้เข้ามาทำลายความหวังของชนชั้นคนจนโดยการกีดกันนโยบายบางอย่าง รวมถึงการทำให้อำนาจระบบราชการพร้อมกับอุดมการณ์ที่สนับสนุนความไม่เสมอภาคกลับคืนมา

"ชนชั้นคนจนที่เติบโตขึ้นมา แล้วก็เริ่มพบว่า การหวนคืนมาของอำนาจระบบราชการที่มันไม่คงที่ ไร้เสถียรภาพ การรื้อฟื้นอุดมการณ์เดิมที่เน้นความไม่เสมอภาค และการสืบต่ออำนาจทางเศรษฐกิจที่ไม่เสมอภาคนั้นมันขัดกับความหวังของเขา สภาที่ปรึกษา ออกคำแนะนำให้ คปค. คมช. โดยให้ยกเลิกนโยบายพักชำระหนี้ กฎหมายป่าชุมชนก็ถูกหมกเม็ด ถูกเปลี่ยนจนหมดรูปทั้งหลาย คือตัวกีดขวางและตัวบางตัวทำให้เกิดกระบวนการเคลื่อนย้ายหรือทำลายความหวังของคนจนไปจนหมดสิ้น"

อาจารย์อรรถจักร ยังได้พูดถึงสิ่งที่จะเกิดขึ้นต่อจากนี้ว่า รากเหง้าของความขัดแย้งจะนำมาซึ่ง "สงครามชนชั้น" ซึ่งเคยมีตัวอย่างให้เห็นแล้วในประเทศแถบเอเชียตะวันออกเฉียงให้ประเทศอื่นๆ ซึ่งมีพื้นฐานความขัดแย้งมาจากสาเหตุที่คล้ายคลึงกัน แล้วสงครามชนชั้นนี้ยังจะทำให้อุดมการณ์ใหญ่ที่จรรโลงความอยุติธรรมถูกทำลายลง

"รากเหง้าของความขัดแย้งอันนี้ ถามว่ามันจะนำสังคมไทยไปสู่อะไร ผมอยากจะเรียกว่ามันเป็นปรากฏการณ์ที่สำคัญ เพราะสังคมไทยไม่เคยผ่านสิ่งที่เรียกว่า "สงครามระหว่างชนชั้น" มาก่อน แต่ผมคิดว่า นับจากนี้ไปผมคิดว่ามันจะมีสงครามระหว่างชนชั้นเกิดขึ้น ดูง่ายๆ ถ้าเปรียบทั้งเอเชียตะวันออกเฉียงใต้เลย เราจะพบว่ามันเป็นปรากฏการณ์ร่วมของเอเชียตะวันออกเฉียงใต้เลย อย่างในฟิลิปปินส์เองถามว่า มีคนเขาเรียกแฟนคลับของ เอสตราด้า (โจเซฟ เอสตราด้า) แต่ผมคิดว่าเป็นชนชั้นคนจนที่สนับสนุนเอสตราด้าอย่างเข้มแข็งอย่างมากมาย คนจนที่เสพย์ติดอยู่กับนโยบายภูมิบุตของมาเลเซีย ก็เป็นอีกกลุ่มหนึ่งที่ขัดแย้งกับนายกรัฐมนตรี ดังนั้นในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้เองรวมทั้งไทยด้วย มันจะนำไปสู่สิ่งที่เรียกว่าสงครามชนชั้นเกิดขึ้น และในสงครามชนชั้นที่จะเกิดขึ้นนี้มันจะทำลาย ออเดอร์ใหญ่ หรือ อุดมการณ์ใหญ่ ที่จรรโลงความอยุติธรรมให้พังออกไป ถามว่าวันนี้เรามีอุดมการณ์มีออร์เดอร์อันไหนไหมที่จะกุมคนในสังคมไทยทั้งหมดให้อยู่ด้วยกันอย่างสงบสุข ผมคิดว่าเราไม่มีอีกแล้ว"

โดยการที่อุดมการณ์ใหญ่ถูกทำลายลงนั้น จะทำให้คนในสังคมขาดสิ่งกำกับชีวิตที่จะยึดโยงผูกติดไว้ และสงครามชนชั้นที่ไร้ออร์เดอร์นี้ จะส่งผลให้คนไม่ว่าจะในชนชั้นใดพร้อมปะทะรบรากันได้ง่ายๆ ซึ่งในกรณีนี้ อาจารย์อรรถจักร์ ได้ยกตัวอย่างกรณีของเด็กแซ็บกับเด็กแว้น ซึ่งเป็นตัวแทนของชนชั้น Sub-altern Class ซึ่งลงล่างหรือขึ้นบนไม่ได้ จึงต้องระบายความคับข้องใจต่อสังคม

"สิ่งที่เกิดขึ้นตรงนี้เป็นสิ่งที่น่าเป็นห่วง คือสังคมชนชั้นจะเกิดขึ้นโดยที่คุณไม่มีออร์เดอร์อะไรเลยที่จะทำให้เราอยู่ร่วมกันได้ ไม่ว่าจะเป็นคนจน คนชั้นกลาง หรือคนรวย เราเป็นคนที่พร้อมจะรบราฆ่าฟันกันได้ง่ายๆ ตัวอย่างของสงครามชนชั้นที่ปรากฏมาในรูป ที่ดูเหมือนไม่เป็นชนชั้นคือ เด็กแซ็บ ซึ่งก็คือชนชั้น Sub-altern ทั้งหมดที่แอยู่รอบเมือง ขึ้นบนไม่ได้ ลงล่างไม่ได้ เด็กแซ็บในเชียงใหม่ภาคเหนือ เด็กแว้นในภาคกลาง จริงๆ คนแบบนี้มีทุกจังหวัดก็คือ Sub-altern Class ที่ขึ้นข้างบนไม่ได้ ลงข้างล่างไปเป็นชาวนาก็ไม่ได้ สิ่งที่เกิดขึ้นคือความสับสนและเจ็บปวดที่พร้อมจะลงกับสังคม อันนี้คือเริ่มต้นนะ แล้วถามว่าต่อไปคืออะไร"

จากนั้น อาจารย์อรรถจักร จึงได้เสนอแนวทางแก้ไขปัญหาก่อนที่ความรุนแรงจะเกิดขึ้น โดนเสนอว่า ควรจะมีเวทีที่เป็นพื้นที่กลางๆ ซึ่งจะทำให้คนที่เห็นต่างกันเข้ามาแลกเปลี่ยน สร้างความเห็นพ้องกันในระดับหนึ่ง ในขณะเดียวกันก็ต้องมีการทำความเข้าใจร่วมกัน ไม่ว่าจะจากชนชั้นกลาง ชนชั้นล่าง หรือ แม้แต่ปัญญาชนเอง ก็ต้องใจกว้างรับฟังกันมากขึ้น

"สิ่งที่เรามองเห็น ถ้าหากเรามองเห็นว่ามันเป็น การต่อสู้ทางชนชั้น (Class Struggle) สิ่งที่เราต้องคิดต่อไปคืออะไร ผมคิดว่าสิ่งสำคัญก็คือว่า ทำอย่างไรเราถึงจะเปิดที่ตรงกลางๆ ให้มีการพูดคุยกัน แลกเปลี่ยนกัน และจัดกลุ่มกันอย่างหลวมๆ เพื่อที่จะสร้างความเห็นพ้องต้องกันอย่างกว้างๆ ได้ แน่นอนว่าทุกคนมีโอกาสที่จะเดินในแนวทางตัวเอง แต่ว่าแน่นอนว่าต้องมีกรอบกว้างๆ อันหนึ่ง"

"ในทุกวันนี้เราไม่สามารถจะสร้างพรรคอย่างพรรคคอมมิวนิสต์ ที่มีวินัยเหล็กเพชรนำ สามไม่ สี่ต้อง ห้ากระทำ ฯลฯ เราสร้างแบบนั้นไม่ได้ แต่จะทำอย่างไรที่จะมีพื้นที่กลางๆ ให้เราสามารถ Set Agenda ข้อเห็นพ้องต้องกันร่วมกันได้ในระดับหนึ่ง และข้อเห็นพ้องต้องกันร่วมกันในระดับนึงนั้น และน่าจะเป็นข้อเห็นพ้องต้องกันที่เชื่อมต่อ ทำให้ชนชั้นกลางเข้าใจคนจนมากขึ้น ทำให้คนจนเห็นว่า ถ้าเราจะอยู่ร่วมกันเราก็ต้องแบ่งปันกัน หมายถึงบอกให้ชนชั้นกลางแบ่งปัน ไม่อย่างงั้นแล้วข้ออ้างแบบที่ชนชั้นกลางมักจะทำกันก็คือว่า คนจนมันโง่ ถูกซื้อสิทธิขายเสียง แบบนี้มันก็พังกันไปหมด รวมทั้งปัญญาชนวันนี้เอง ต้องใจกว้าง และต้องรับฟังหันให้มากขึ้น"

สุดท้าย อาจารย์อรรถจักร ได้สรุปไว้ว่า ความขัดแย้งที่มีรากเหง้ามายาวนาน พอถึงหลัง 19 กันยาฯ ได้ทำให้รอยปะทุนี้ถูกกระแทก และผู้คนก็แตกออกเป็นฝ่ายๆ ไม่ว่าจะเป็นคนในสังคม , NGOs หรือแม้แต่นักวิชาการเองยังเต็มไปด้วยความขัดแย้ง สังคมเองก็ซับซ้อนยุ่งยากมากขึ้นท่ามกลางความไร้ออร์เดอร์ใหญ่ ถ้าหากเราไม่สร้างเวทีที่เป็นพื้นที่กลางๆ ขึ้นมาให้คนได้แลกเปลี่ยนทำความเข้าใจ อีกไม่เกินสองปี

ทุกอย่างจะพังแน่นอน

"หลัง 19 กันยาฯ ความแตกแยกทั้งหลาย ความไร้ออร์เดอร์ (Order) ใหญ่ทั้งหลาย มันทำให้ทุกฝ่ายแตกกันหมดเลย NGOs ก็แตกเละเทะกันไปหมด นักวิชาการก็แตกเละเทะกันไปหมด สิ่งสำคัญคือ ถ้าหากเราไม่มีพื้นที่กลางๆ ร่วมกัน ผมคิดว่าเราก็ตีหัวกันเอง เราคงต้องยอมรับความต่างของแต่ละฝ่ายสูงขึ้น เพื่อที่จะได้เรียนรู้ร่วมกัน วันนี้มันไม่ใช่ปัญหาง่ายๆ แบบเมื่อก่อนอีกแล้ว มันซับซ้อนมากขึ้นยุ่งยากมากขึ้น ไม่มีใครที่จะเป็นสุขได้เลยในสังคมแบบนี้ ถ้าหากเราไม่สร้างเวทีนี้"

"เวทีกลางๆ สักอันนึงที่ทำให้มนุษย์เจอกันมนุษย์คุยกัน หรือแลกเปลี่ยนกันแล้วก็สามารถที่จะ ถกเถียงกันได้อย่างใจกว้าง ถ้าไม่มีตรงนี้หรือสร้างไม่ทัน ผมคิดว่าเราพัง ชีวิตคุณพังหมด แล้วมันจะลาก Set Agenda ของอุดมการณ์ใหญ่ลงมาพังด้วย ทุกอย่างพังหมด ผมเชื่อว่านับจากนี้ไป ผมคิดว่าไม่เกินสองปีเราจะเห็นอะไรฉิบหายวายป่วงเกิดขึ้น"

000

asics shoes have a high

asics shoes have a high reputation in the world now. asics mens.They are known with the best quality and unique design. There are many classes of the asics running shoes, such as, Onitsuka Tiger Rotation 77, asics womens, asics tiger, onitsuka tiger Coolidge Lo and so on. As the running shoes, they must be designed with more athletic. According to this misgiving, asics gel stratus is designed specially. They have the light weight, although they are used the best materials. asics onitsuka tiger Mexico 66 and Men Onitsuka Tiger Ultimate 81 are the bestsellers now. onitsuka tiger shoes,We look for healthier life style, and then we need positive sports. At this time, the best asics gel running shoes are needed for everybody. Tokidoki Onitsuka tiger shoes are very popular by more and more people now.
asics gel running shoe

The nike shox always are the

The nike shox always are the trend-guiders. Apart from the fashionable design, Nike emphasizes more on the performance. Shox shoes with small hollow columns that make up the midsole of the shoe, which gather the style and performance. Shox r4 shoes can provide an optimal environment for cushioning, a slower rate of impact loading and a responsive feel. The cheap nike shox that is newfangled and faddish. Nike shox is ideal blend of style and science, they deserve your favor. Shox shoes sale will be your favorite for the superior quality material with the original design. You can buy mens nike shox | womens nike shox | kids shox shoes | nike shox nz | shox r4 | shox tl | shox turbo shoes at low price now.

With equal passion I have sought burberry handbags knowledge. I have wished to understand the polo handbags hearts of men. I have wished to know why the dior handbags stars shine. And I have tried to apprehend the prada handbags Pythagorean power by which number holds sway above the cheap designer handbags flux. A little of this, but not much, I have achieved

  1. Cheap Air Force One Shoes
  2. Cheap Nike Basketball Shoes
  3. Wholesale Air Jordan
  4. Buy Air Jordans
  5. Balenciaga Handbags, lowest prices
  6. Burberry Handbags, lowest prices
  7. Chanel Handbags, lowest prices
  8. Chole Handbags, lowest prices
  9. Christian Audigier Handbags, lowest prices
  10. Coach Handbags, lowest prices
  11. D&G Handbags, lowest prices
  12. Dior Handbags, lowest prices
  13. ED Hardy Handbags, lowest prices
  14. Fendi Handbags, lowest prices
  15. Gucci Handbags, lowest prices
  16. LV Handbags, lowest prices
  17. Marc Jacobs Handbags, lowest prices
  18. Prada Handbags, lowest prices
  19. Ralph Lauren Polo Handbags, lowest prices
  20. Thomas Wylde Handbags, lowest prices
  21. UGG Handbags, lowest prices
  22. Versace Handbags, lowest prices
  23. Wallets

please visit JorShoes.com for more info.

This club season haven’t end

This club season haven’t end up, the official nike total 90 Tracer e match ball which will be used in the English Premier League, Spanish La Liga and Italian Serie A next season, unreleased. Also mercurial vapor
is the best choice in nike shoes, it become more and more popular now .
can your watch been adjust the length according to one’s wrist size? rolex watch will make your dream ture,like all the Rolex bracelets which is sculpted to a smooth finish to provide maximum comfort to the user.but its not the all,the Rolex is well know top luxury brand,it bring people's live Noble.Let's Revolutionarywith our
wrist watch .enjoy live, enjoy Rolex watch.
do you know what is The most popular word in 2010 year?a new and Vitality word come in our live,its 'outlet'.in the internet you can easy find louis vuitton outlet and so on. now its Network and trend Age,we are Always online,this week i search 'outlet' on net, i find a nice shop which sell
chanel handbags ,there are so many top desinger style,i am so crazy.