อภิวัฒน์สยาม เป็นหน้าหนึ่งในประวัติศาสตร์ไทย ซึ่งมรดกบางอย่างอยู๋ไกล้ตัว แต่คนจำไม่ค่อยได้ เพราะรัฐทำให้ถูกลืมแม้ว่าจะเป็นประวัติศาสตร์ที่เกิดขึ้นจริงและมรดกของคณะราษฎรที่เปลี่ยนแปลงประเทศมาเป็นระบอบประชาธิปไตยมาจนถึงปัจจุบันก็ตาม

ความพยายามลบประวัติศาสตร์ของคณะราษฎร เป็นสิ่งที่เกิดขึ้นมาแล้วนับสิบปี จากหมุดคณะราษฎรที่หายไปแล้วไม่ทราบว่าอยู่ที่ไหน หรือใครอยู่เบื้องหลัง ไปจนถึงการเปลี่ยนชื่อสถานที่ทางประวัติศาสตร์ที่เกี่ยวกับคณะราษฎร เช่น บ้านของจอมพลป. พิบูลสงคราม ค่ายพิบูลสงคราม ค่ายพหลโยธิน เป็นต้น

สิ่งที่โดดเด่นของมรดกทางสถาปัตยกรรมของคณะราษฎร คือ สไตล์ art deco  ซึ่งเป็นสถาปัตยกรรมร่วมสมัยในยุคคณะราษฎร ที่บูมขึ้นหลังช่วงสงครามโลกครั้งที่ 1 หลายๆประเทศได้นำสถาปัตย์กรรมสไตล์นี้ไปประยุกต์ใช้ รวมถึงไทย โดยคณะราษฎรได้ประยุกต์ art deco อย่างมีนัยยะทางการเมืองแฝง สะท้อนถึงความสมัยใหม่ ประชาธิปไตย และแฝงถึงหลักหกประการของคณะราษฎรเข้าไปในสถาปัตยกรรม ลักษณะเด่นของสถาปัตยกรรมยุคคณะราษฎร คือ รูปทรงเราขาคณิตที่เห็นได้ในโครงสร้างอาคาร, การใช้หลังคาแบน และ โดยสถาปัตย์ส่วนใหญ่ถูกออกแบบโดยนายจิตรเสน อภัยวงศ์

การออกแบบ art deco เกิดขึ้น เฟื่องฟูในสมัยคณะราษฎร และในปัจจุบันสไตล์สถาปัตยกรรม art deco มักจะพบเห็นได้ในถนนราชดำเนิน เช่น อาคารราชดำเนินกลาง โรงแรมรอยัลรัตนโกสินทร์ เป็นต้น

แต่มรดกของคณะราษฎรเหล่านี้กำลังจะเลือนหายไปจากความทรงจำไทย เนื่องจากการรื้อถอนมรดกคณะราษฎร และเปลี่ยนชื่อสถานที่เพื่อลบความทรงจำที่เกี่ยวกับคณะราษฎร

อนุสาวรีย์ประชาธิปไตย

อนุสาวรีย์ประชาธิปไตยถูกเปิดตัวใน 24 มิถุนายน พ.ศ. 2483 8 ปีหลังอภิวัฒน์สยาม ถูกสร้างขึ้นโดยจอมพล ป. พิบูลสงคราม เพื่อรำลึกถึงการเปลี่ยนแปลงจากระบอบสมบูรณาญาสิทธิราชย์มาเป็นระบอบประชาธิปไตย สถาปัตยกรรมของอนุสาวรีย์ประชาธิปไตยถูกออกแบบมาเพื่อสะท้อนถึงการเปลี่ยนแปลงโดยคณะราษฎร   

หนึ่งในภาพสะท้อนการเปลี่ยนแปลงของราษฎรคือภาพประติมากรรมสลักไว้ทั้ง 4 ปีกของอนุสาวรีย์ประชาธิปไตยที่แสดงให้เห็นถึงการปฎิวัติของคณะราษฎร และวิสัยทัศน์หลังการเปลี่ยนแปลงการปกครอง (หลัก 6 ประการ)

ในปัจจุบันอนุสาวรีย์ประชาธิปไตยยังคงตั้งอยู่ถนนราชดำเนินและถือเป็นความสำเร็จเชิง

สัญลักษณ์ของคณะราษฎรเพราะเป็นมรดกที่ออกดอกออกผลที่สุดของคณะราษฎรเนื่องจากความเชื่อม

โยงกันทางประวัติศาสตร์การต่อสู้ทางการเมืองเชื่อมโยงการเคลื่อนไหวทางการเมืองหลายกลุ่มในประวัติศาสตร์ไทยเช่นกลุ่มราษฎร (2563) ผู้ชุมนุมมักจะนัดหมายรวมพลชุมนุมเพื่อเรียกร้องหรือขับ

เคลื่อนประเด็นทางการเมืองที่อนุสาวรีย์ประชาธิปไตย

ประตูสวัสดิโสภา

ประตูสวัสดิโสภา เป็นหนึ่งใน 12 ประตูของพระบรมมหาราชวังชั้นนอก ถูกสร้างขึ้นในพ.ศ.2484 เป็นสถาปัตยกรรมที่เห็นได้ชัดระหว่างการผสมผสาน ประยุกต์ใช้ art deco กับสถาปัตยกรรมไทย ลักษณะเด่นของประตูสวัสดิโสภาคือการออกแบบลวดลายไทยในประตูสวัสดิโสภาที่ถูกทำให้เรียบง่าย ลดทอนรายละเอียดให้เป็นรูปทรงเรขาคณิตที่ต่างกับยอดปรางค์ในประตูอื่น จุดเด่นในด้านสถาปัตยกรรมอีกจุดคือตัวอักษรของป้ายประตูสวัสดิโสภาที่นำตัวอักษรไทยมาประยุกต์ให้เป็นทรงเหลี่ยม 

ตึกโดม

ตึกโดมถูกสร้างเมื่อพ.ศ. 2478 และถูกเปิดใช้อย่างเป็นทางการในวันที่ 9 กรกฎาคม พ.ศ. 2479 ถูกออกแบบโดยนายจิตรเสน อภัยวงศ์ ตึกโดมเป็นตึกแรกของมหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์และการเมือง ที่สืบเนื่องมาจากหลักหกประการของคณะราษฎรด้านการศึกษา นอกจากนี้แล้ว ตึกโดมได้มีความเกี่ยวข้องทางประวัติศาสตร์ทางการเมืองของไทย จากการเป็นศูนย์บัญชาการของเสรีไทย และเป็นหนึ่งในจุดหลบภัยในเหตุการณ์ 6 ตุลา

ในภายหลังตึกโดมถูกรื้อบางส่วนเพื่อไปสร้างอาคารเรียน ปัจจุบันอยู่ในระหว่างการบูรณะ ตั้งแต่ พ.ศ. 2565 ไม่สามารถเข้าไปในตึกโดมได้

ศาลาเฉลิมไทย

ศาลาเฉลิมไทยเป็นอดีตโรงภาพยนต์ที่มีต้นกำเนิดมาจากโครงการพัฒนาอาคารริมถนนราชดำเนินสมัยจอมพล ป. พิบูลสงคราม เพื่อสร้างความทันสมัย และมีมาตรฐานสากลตามยุคสมัย ศาลาเฉลิมไทยถูกออกแบบโดยนายจิตรเสน อภัยวงศ์ ใช้สไตล์ art deco ที่มีเสาเหลี่ยม หลังคาทรงแบน

ศาลาเฉลิมไทยถูกรื้อในรัฐบาลพลเอกชาติชาย ชุณหะวัณ พ.ศ. 2532 เนื่องจากบดบังทัศนียภาพของวัดวัดราชนัดดารามวรวิหาร ที่อยู่หลังศาลาเฉลิมชัย ในปัจจุบัน พื้นที่ศาลาเฉลิมชัยได้กลายเป็นลานเจษฎาบดินทร์

กลุ่มอาคารศาลฎีกา(เก่า)

กลุ่มอาคารเก่าของศาลฎีกาถูกสร้างขึ้นในพ.ศ.2482 โดยคณะราษฎรเพื่อเป็นสัญลักษณ์อธิปไตยด้านความยุติธรรม เนื่องจากก่อนหน้านี้สนธิสัญญาเบาว์ริ่ง ทำให้ชาวต่างชาติมีสิทธิพิเศษที่ไม่ต้องถูกพิจารณาคดีในศาลไทยหากทำผิดในไทย แต่ต้องไปพิจารณากงสุลของประเทศนั้นๆ ทำให้ไทยขาดอธิปไตยด้านความยุติธรรม

กลุ่มอาคารศาลฎีกาเก่าถูกออกแบบโดย สาโรช สุขยางค์ สถาปนิกไทยคนสำคัญ การออกแบบอ้างอิงถึงหลักหกประการของคณะราษฎร ที่ถูกสะท้อนจากเสาหลัก 6 เสา ของตัวอาคาร

ในปัจจุบันกลุ่มศาลฎีกาเก่าถูกรื้อถอนและได้ทำการสร้างใหม่ในบริเวณเดิมใน พ.ศ. 2550 โดยศาลฎีกาชี้แจงว่า อาคารมีความเสื่อมสภาพทางกาลเวลา

สวนสราญรมย์

สวนสราญรมย์ เดิมทีเป็นส่วนหนึ่งของพระราชวังสราญรมย์ ในภายหลังปฎิวัตี 2475 ได้กลายเป็นสวนสาธารณะให้ประชาชนพักผ่อนหย่อนใจ ในสมัยก่อนเป็นสถานที่ที่คณะราษฎรใช้จัดงานฉลองรัฐธรรมนูญในกรุงเทพมหานคร และมีกิจกรรมมากมาย เช่น การประกวดนางสาวไทย เป็นต้น

ในสวนสราญรมย์จะมีอาคาร “สมาคมคณะราษฎร” ตั้งไว้อยู่ซึ่งในปัจจุบันไม่ได้มีการรื้อถอนแต่อย่างใด โดยการออกแบบใช้หลักการหกประการของคณะราษฎรมาเป็นองค์ประกอบของตัวอาคาร เช่น เสา หน้าต่าง เป็นต้น และมีพานรัฐธรรมนูญประกอบไว้ตรงกลางของอาคาร ในอดีตสมาคมคณะราษฎรมีไว้เพื่อเสริมสร้างความเข้าใจในหลักประชาธิปไตยให้แก่ประชาชน

อนุสาวรีย์พิทักษ์รัฐธรรมนูญ

อนุสาวรีย์พิทักษ์รัฐธรรมนูญ หรืออีกชื่อว่าอนุสาวรีย์ปราบกบฎถูกสร้างขึ้นในพ.ศ.2479 เพื่อระลึกถึงเหตุการณ์ที่คณะราษฎรปราบกบฎบวรเดช ซึ่งเป็นฝ่ายอำนาจเก่า โดยตั้งอยู่ในบริเวณวงเวียนหลักสี่ เขตบางเขน โดยอนุสาวรีย์พิทักษ์รัฐธรรมนูญ บรรจุอัฐิตำรวจและทหาร 17 นายที่เสียชีวิตจากเหตุการณ์กบฎบวรเดช

นอกจากนั้นแล้วอนุสาวรีย์พิทักษ์รัฐธรรมนูญได้ถูกใช้จัดกิจกรรมทางการเมืองหลายครั้งโดยกลุ่มคนเสื้อแดง โดยเป็นการสะท้อนถึงจุดยืนการต่อต้านรัฐประหาร กลุ่มคนเสื้อแดงมักจะทำกิจกรรมรำลึกวันครบรอบอนุสาวรีย์ปราบกบฎ

อนุสาวรีย์พิทักษ์รัฐธรรมนูญได้หายไปจากจุดเดิมในพ.ศ. 2561 โดยไม่มีหน่วยงานที่เกี่ยวข้องมารับผิดชอบ เช่น ตำรวจนครบาลบางเขน สำนักงานเขตบางเขน ในปัจจุบัน ไม่มีใครสามารถให้คำตอบว่าอนุสาวรีย์พิทักษ์รัฐธรรมนูญถูกย้ายไปไหน

วัดศรีมหาธาตุวรมหาวิหาร

ในอดีตวัดศรีมหาธาตุวรมหาวิหารมีชื่อว่า “วัดประชาธิปไตย” โดยชื่อเดิมมาจากทำเลไกล้ชิดกับ

อนุสาวรีย์พิทักษ์รัฐธรรมนูญ เป็นศาสนสถานเดียวที่ถูกก่อตั้งโดยคณะราษฎร วัดศรีมหาธาตุวรมหาวิหาร

ถูกสร้างในพ.ศ.248 3สถาปัตยกรรมของวัดศรีมหาธาตุวรมหาวิหารมีคุณลักษณะเดียวกับสถาปัตย์อื่นๆ ของคณะราษฎรในสมัยนั้น คือการลดรายละเอียดและใช้รูปทรงเรขาคณิต ในเชิงเดียวกับประตูสวัสดิโสภา

พระเจดีย์ของวัดศรีมหาธาตุวรมหาวิหารถูกบรรจุด้วยอัฐิของสมาชิกและผู้เกี่ยวข้องกับคณะราษฎร เช่น จอมพล ป. พิบูลสงคราม, ปรีดี พนมยงค์, พระยาพหลพลพยุหเสนา เป็นต้น

ในปัจจุบันวัดศรีมหาธาตุวรมหาวิหาร ยังเปิดให้ประชาชนเข้าไปทำกิจกรรมทางศาสนา แต่อนุสาวรีย์พิทักษ์รัฐธรรมนูญในเขตเดียวกัน ได้หายสาบสูญไปแล้ว

อ้างอิง

https://groundcontrolth.com/blogs/sixth-october-architecture

https://parliamentmuseum.go.th/2564/ar64-monument.html

https://revolutionaryobjects.org/th/object/the-sawadisopha-gate

https://pridi.or.th/th/content/2023/07/1605

https://pridi.or.th/th/content/2024/07/2038

https://revolutionaryobjects.org/th/node/53

https://www.silpa-mag.com/culture/article_121889

https://prachatai.com/journal/2023/02/102651

https://revolutionaryobjects.org/th/object/khanaratsadon-association-building

https://revolutionaryobjects.org/th/object/democracy-temple