‘มีความซื่อสัตย์สุจริตเป็นที่ประจักษ์’

‘ไม่มีพฤติกรรมอันเป็นการฝ่าฝืนหรือไม่ปฏิบัติตามมาตรฐานจริยธรรมอย่างร้ายแรง’

คือ 2 คุณสมบัติรัฐมนตรี ที่ถูกกำหนดไว้ในมาตรา 160 ของรัฐธรรมนูญ และเป็นจุดตั้งต้นให้ 36 สว.ยื่นคำร้องต่อศาลรัฐธรรมนูญให้วินิจฉัย 

‘ซื่อสัตย์สุจริตเป็นที่ประจักษ์’ และ ‘มาตรฐานจริยธรรม’ เป็น 2 คำสำคัญที่เพิ่งกำหนดในรัฐธรรมนูญ 2560 อย่างเป็นระบบ พร้อมกำหนดโทษไว้อย่างรุนแรง รัฐธรรมนูญฉบับนี้ยกร่างโดยคน 21 คนที่ คสช.แต่งตั้งขึ้น นำทีมโดย มีชัย ฤชุพันธุ์

ทั้งสองคำนี้ค่อนข้างกว้างและอำนาจการตีความอยู่ในมือผู้ตัดสิน สำหรับคำว่า ‘จริยธรรม’ นั้นรัฐธรรมนูญกำหนดให้ศาลรัฐธรรมนูญและองค์กรอิสระทั้งหมดไปยกร่างกำหนดมาตรฐานร่วมกัน เพื่อเอาไว้ควบคุมหน่วยงานตนเอง พร้อมๆ กับเขียนเพิ่มเติมในรัฐธรรมนูญว่า ให้ใช้ควบคุมฝ่ายบริหารและนิติบัญญัติอย่าง สส. สว. และ ครม.ด้วย 

นี่นับเป็นครั้งแรกที่มีจริยธรรมกลางที่ถูกกำหนดโดยคนกลุ่มหนึ่งเพื่อใช้กับส่วนงานอื่นๆ ที่ผ่านมาโดยปกติแล้ว แต่ละองคาพยพจะมีการยกร่างจริยธรรมในการทำงานที่เหมาะแก่งานวงงานของตนเอง โดยไม่ได้มีโทษทางการเมืองหรือทางอาญาอย่างชัดเจน เนื่องจากบรรดาคดีทุจริตหรือการทำผิดกฎหมายใดๆ สามารถดำเนินคดีกันตามปกติได้อยู่แล้ว 

โทษทัณฑ์ของการ ‘ขาดจริยธรรม’ ในเบื้องต้น คือ 
1. พ้นจากตำแหน่ง 
2. ถูกเพิกถอนสิทธิรับสมัครเลือกตั้ง (ตลอดชีพ) แปลว่า ไม่มีสิทธิสมัครเป็น สส.สว.สภาท้องถิ่น หรือดำรงตำแหน่งทางกาเรมืองใดๆ 
3. อาจจะถูกเพิกถอนสิทธิเลือกตั้งเป็นเวลาไม่เกิน 10 ปีด้วยก็ได้

สำหรับกระบวนการตั้งเรื่องจนถึงตัดสิน จะมีเส้นทางดังนี้ คือ หากสงสัยว่า สส. สว. ครม. หรือใครในองค์​กรอิสระหรือศาลรัฐธรรมนูญ ฝ่าฝืนจริยธรรมร้ายแรง ให้ร้องไปยัง ป.ป.ช.เพื่อไต่สวนข้อเท็จจริง ถ้า ป.ป.ช.ลงมติมากกว่ากึ่งหนึ่งเห็นว่ามีมูล ก็จะส่งต่อไปยังศาลฎีกา หากศาลรับฟ้อง ศาลอาจสั่งให้ผู้ถูกกล่าวหาหยุดปฏิบัติหน้าที่จนกว่าจะมีคำวินิจฉัย

ที่ผ่านมา ผู้ที่โดนข้อหา ‘จริยธรรม’ จนหลุดจากตำแหน่งและเข้าสู่การเมืองอีกไม่ได้อีกต่อไป มีอยู่ 6 คน แบ่งเป็น

• สส. 5 คน จากพรรคพลังประชารัฐ 2 คน, พรรคภูมิใจไทย 1 คน, พรรคเพื่อไทย 1 คน, พรรคก้าวไกล 1 คน
• นายกฯ 1 คนจากพรรคเพื่อไทย คือ เศรษฐา ทวีสิน
• นายกฯ 1 คนจากพรรคเพื่อไทย คือ แพทองธาร ชินวัตร

กรณีหลังสุดนี้ ศาลเพียงสั่งหยุดปฏิบัติหน้าที่หลังรับพิจารณาคดี (1 ก.ค.2568) ซึ่งต้องรอดูว่าท้ายที่สุดจะตัดสินอย่างไร

อย่างไรก็ตาม มีข้อสังเกตว่า 5 สส.ที่ถูกตัดสินนั้น ผ่านกระบวนการของ ป.ป.ช.โดย ‘ศาลฎีกา’ เป็นผู้พิพากษา ขณะที่ 2 นายกฯ ของพรรคเพื่อไทยนั้น เป็นกระบวนการที่ผ่าน ‘ศาลรัฐธรรมนูญ

ยิ่งชีพ อัชฌานนท์ จาก iLaw ตั้งข้อสังเกตด้านกฎหมายว่า ข้อหาจริยธรรมนี้เมื่ออ่านตามรัฐธรรมนูญ กำหนดให้ต้องอยู่ในมือ ป.ป.ช.ผ่านไปยังศาลฎีกา เขาจึงโพสต์ตั้งคำถามเพื่อสอบถามผู้รู้ทางกฎหมายว่า ศาลรัฐธรรมนูญสามารถวินิจฉัยประเด็นนี้รวมถึงสั่งหยุดปฏิบัติหน้าที่จากเหตุนี้ได้หรือไม่ 

ยิ่งชีพยกเหตุผลสรุปได้ว่า 

1. ศาลรัฐธรรมนูญเป็นเจ้าภาพยกร่างมาตรฐานจริยธรรม การให้คนร่างเป็นคนบังคับใช้เองด้วยเป็นเรื่อง ‘ผิด’ ดังนั้นจึงควรให้องค์กรอื่นมีอำนาจบังคับใช้และตีความ

2. รัฐธรรมนูญเขียนถึงอำนนาจ ป.ป.ช.ไว้อย่างละเอียด เกี่ยวกับการดำเนินการกับผู้ฝ่าฝืนมาตรฐานจริยธรรร้ายแรง ซึ่งกำหนดว่าให้ส่ง ‘ศาลฎีกา’

3. หากศาลรัฐธรรมนูญเห็นว่าตัวเองก็มีอำนาจตีความ และก็สั่งเป็นว่าเล่นว่าคนต่างๆ ฝ่าฝืนมาตรฐานทางจริยธรรมอย่างร้ายแรง ผลที่เกิดขึ้นก็คือ เราจะมีองค์กรที่มีอำนาจตีความและตรวจสอบมาตรฐานทางจริยธรรม 2 องค์กร คือทั้งศาลฎีกา และศาลรัฐธรรมนูญ และสุดท้ายคนจะไปใช้บริหารศาลรัฐธรรมนูญเพราะง่ายกว่า ใช้เวลาสั้นกว่าด้วย

“แปลว่าการกระทำหนึ่งๆ ของนักการเมืองหนึ่งคน สามารถขึ้นศาลได้สองศาลไปพร้อมๆ กัน และมีโอกาสที่คำพิพากษาจะออกมาแตกต่างกัน ซึ่งในทางกฎหมายปกติแล้วทำแบบนี้ไม่ได้ เมื่อคดีขึ้นศาลหนึ่งแล้วจะขึ้นอีกศาลหนึ่งไม่ได้” ยิ่งชีพระบุ

นอกจากนี้ยิ่งชีพยังตั้งข้อสังเกตเพิ่มเติมถึงคำร้องของ 36 สว.ที่ร้องศาลรัฐธรรมนูญให้ปลดแพทองธาร เพราะขาดคุณสมบัติตามมาตรา 101, 111 ของรัฐธรรมนูญ เขาบอกว่าภายใต้คุณสมบัติที่เขียนเชื่อมโยงกันจนเวียนหัว ไม่มีเรื่องจริยธรรม

“คนเขียนรัฐธรรมนูญเรื่องการตรวจสอบคุณสมบัตินักการเมืองด้วยศาลรัฐธรรมนูญ เขาเขียนโดยรู้อยู่แล้วว่าศาลรัฐธรรมนูญไม่ได้มีหน้าที่วินิจฉัยมาตรฐานทางจริยธรรม มีหน้าที่วินิจฉัยคุณสมบัติเรื่องอื่นๆ ส่วนเรื่องมาตรฐานทางจริยธรรมไม่ใช้กระบวนการมาตรา 82 แต่ใช้กระบวนการมาตรา 234 235 ไปทางป.ป.ช. และไปศาลฎีกา” ยิ่งชีพระบุ

ท้ายที่สุด ยิ่งชีพสรุปว่า ศาลรัฐธรรมนูญจะยุ่งเกี่ยวกับข้อหาจริยธรรมได้ เมื่อกรณีที่ศาลฎีกาสั่งแล้วว่าใครฝ่าฝืนมาตรฐานทางจริยธรรมอย่างร้ายแรง จากนั้นศาลรัฐธรรมนูญจึงจะวินิจฉัยถอดถอนออกจากตำแหน่ง และตัดสิทธิทางการเมือง ทำนองเดียวกับตอนถอดถอน สว. สมชาย เล่งหลัก ที่เคยถูกศาลฎีกาพิพากษาเมื่อวันที่  23 กันยายน 2567 ว่ามีความผิดฐานทุจริตเลือกตั้ง สส. ซึ่งหลังศาลฎีกาพิพากษาก็ยังไม่มีผลให้พ้นจากตำแหน่ง สว. ทันที แต่ต้องรอให้กกต. ชงเรื่องใหม่อีกรอบหนึ่งไปศาลรัฐธรรมนูญ และศาลรัฐธรรมนูญก็วินิจฉัยตามคำพิพากษาของศาลฎีกาว่าให้พ้นจากตำแหน่งสว. เพราะขาดคุณสมบัติ

นี่คือคำถามในทางกฎหมายว่า สรุปแล้ว ข้อหาจริยธรรม ศาลใดกันแน่ที่จะต้องพิจารณา, หากศาลรัฐธรรมนูญมีอำนาจวินิจฉัย เท่ากับยกร่างมาตรฐานเอง ตีความเอง บังคับใช้เอง นั้นถูกต้องเพียงใด, หากทั้งศาลฎีกาและศาลรัฐธรรมนูญต่างวินิจฉัยได้ และคดีก็สามารถเดินคู่กันได้ (เพราะไม่มีกฎหมายห้าม) ตีความออกมาต่างกัน น่าจะดูไม่จืด ปกติทำกันเช่นนี้ไหม ฯลฯ

สำหรับกรณีของแพทองธาร ชินวัตร ซึ่งศาลรัฐธรรมนูญมีมติ 7:0 รับคำร้องที่ 36 สว.ยื่นผ่านประธานวุฒิฯ ร้องเรียนไว้ และมีมติ 5:2 ให้แพทองธารหยุดปฏิบัตินายกฯ ไว้ก่อนจะว่าจะมีคำตัดสินนั้น เหตุสืบเนื่องมาจากคลิปเสียงการสนทนาระหว่างแพทองธาร-ฮุนเซน

สำหรับตุลาการศาลรัฐธรรมนูญเสียงข้างน้อย 2 เสียง คือ นายนครินทร เมฆไตรรัตน และนายอุดม สิทธิวิรัชธรรม แม้ไม่โหวตให้ ‘หยุดปฏิบัติหน้าที่ในฐานะนายกฯ’ มองว่าเป็นนายกฯ ต่อได้แต่ก็ให้หยุดใช้หน้าที่และอำนาจด้านความมั่นคง การต่างประเทศ การคลัง จนกว่าจะมีคำวินิจฉัย

“ข้อเท็จจริงตามคำร้องยังไม่ยุติชัดเจน ให้ปรากฏเหตุอันควรสงสัยว่าผู้ถูกร้อง มีกรณีตามที่ถูกร้องตามรัฐธรรมนูญ มาตรา ๑๗๐ วรรคสาม ประกอบมาตรา ๘๒ วรรคสอง แต่เพื่อป้องกันความเสียหาย ที่จะเกิดขึ้นอย่างร้ายแรงที่ยากแก่การแก้ไขเยียวยาในภายหลัง ให้ใช้มาตรการหรือวิธีการชั่วคราวก่อนการวินิจฉัยตาม พระราชบัญญัติประกอบรัฐธรรมนูญว่าดวยวิธีพิจารณาของศาลรฐัธรรมนูญ พ.ศ. ๒๕๖๑ มาตรา ๗๑ ห้ามมิให้ผู้ถูกร้องใช้หน้าที่และอำนาจด้านความมั่นคง ด้านการต่างประเทศ และด้านการคลัง จนกว่าศาลรัฐธรรมนูญจะมีคำวินิจฉัย” ความเห็นของ 2 ตุลาการเสียงข้างน้อยที่ระบุในการแถลงของศาลรัฐธรรมนูญ

ข้อหา ‘ฝ่าฝืนจริยธรรม’ สามารถเกิดขึ้นได้อีกเรื่อยๆ โดยแต่ละครั้งมีผลเปลี่ยนแปลงภูมิทัศน์ทางการเมืองชนิดหน้ามือเป็นหลังมือ

กรณีของแพทองธาร ไม่ใช่กรณีสุดท้าย คดีจริยธรรมที่ถูกจับตามองอย่างยิ่งและกำลังจะมีคำตัดสินคือ 44 สส.ก้าวไกลที่ลงชื่อในร่างแก้ไขมาตรา 112 ซึ่งอยู่ในมือ ป.ป.ช.เตรียมส่งศาลฎีกา และไม่มีใครรู้ว่าดาบจะลงมาเมื่อใด แต่เชื่อขนมกินได้ว่า จะลงมาในเวลาที่เหมาะสมต่อการทำให้ ‘ฝ่ายการเมือง’ อ่อนแอไม่อาจแข็งข้อใดๆ