รายงานพิเศษจากสื่อ Rest of World 'วิศวกรดาวเทียม' จากที่เคยเป็นวีรบุรุษของบังกลาเทศ วันนี้พวกเขากลับต้องทำหน้าที่เป็นเพียงพนักงานดูแลระบบที่ทำงานหนัก ต้องทำงานกะยาวถึง 12 ชั่วโมงต่อวัน ท่ามกลางอนาคตที่ยังไม่มีความชัดเจน
ภาพจาก: Tanjimul Islam/Rest of World
ในปี 2018 การปล่อยดาวเทียมดวงแรกของบังกลาเทศทำให้ประชาชนทั้งประเทศเกิดความภาคภูมิใจ มันได้จุดประกายให้เกิดการแข่งขันด้านอวกาศในหมู่มหาวิทยาลัยต่างๆ ทั่วประเทศ แต่ตอนนี้ วิศวกรที่คอยควบคุมดาวเทียมดวงนั้นกลับเริ่มสงสัยว่าอนาคตของพวกเขาจะเป็นอย่างไร
ดาวเทียมดวงแรกของประเทศในเอเชียใต้นี้สร้างขึ้นที่ฝรั่งเศส และปล่อยขึ้นสู่อวกาศด้วยจรวดของ SpaceX ในปี 2018 นับตั้งแต่นั้นเป็นต้นมา วิศวกรชาวบังกลาเทศก็ทำหน้าที่ดูแลให้ดาวเทียมดวงนี้โคจรอยู่ในวงโคจรอย่างต่อเนื่อง
บังกลาเทศได้ลงทุนไปเกือบ 250 ล้านดอลลาร์สำหรับโครงการนี้ ถือเป็นจำนวนเงินที่สูงมากสำหรับบังกลาเทศ ซึ่งเป็นประเทศที่มีรายได้เฉลี่ยต่อคนต่ำกว่า 3,000 ดอลลาร์ต่อปี อย่างไรก็ตาม ดาวเทียมดวงนี้ก็ช่วยให้บริษัทต่างๆ หน่วยงานราชการ และกองทัพมีระบบการเชื่อมต่อที่เชื่อถือได้มากขึ้น นอกจากนี้ยังช่วยให้ผู้คนนับล้านสามารถเข้าถึงช่องทางโทรทัศน์ได้มากขึ้นอีกด้วย
ดาวเทียมดวงนี้ทำให้บังกลาเทศกลายเป็นหนึ่งในไม่กี่ประเทศที่มีดาวเทียมเป็นของตัวเอง รัฐบาลบังกลาเทศระบุว่านี่คือสัญญาณของยุคอวกาศใหม่ ส่วนวิศวกรฝีมือดีที่คอยบริหารจัดการดาวเทียมจากภาคพื้นดินก็ได้รับการยกย่องให้เป็นวีรบุรุษของชาติ
อดีตนายกรัฐมนตรี เชค ฮาซีนา (Sheikh Hasina) กล่าวในวันประกาศเปิดตัวว่า "เราได้ชักธงบังกลาเทศขึ้นไปสู่อวกาศแล้ว" ดาวเทียมดวงนี้ได้รับการตั้งชื่อตามบิดาของเธอซึ่งเป็นผู้ก่อตั้งประเทศ และเธอกล่าวว่า "ดาวเทียม Bangabandhu-1 จะนำมาซึ่งการเปลี่ยนแปลงครั้งใหญ่ในภาคการกระจายเสียงและโทรคมนาคมของเราอย่างแน่นอน"
ชามาอุน โซบาน (Shamaun Sobhan) (ซ้าย) และเพื่อนร่วมงานของเขาเฝ้าติดตามดาวเทียมดวงเดียวของประเทศจากสถานีภาคพื้นดิน | ภาพจาก: Tanjimul Islam/Rest of World
7 ปีผ่านไป ฮาซีนาถูกโค่นล้มจากอำนาจ โครงการดาวเทียมกำลังขาดทุน และยังไม่มีแผนชัดเจนว่าจะมีดาวเทียมดวงต่อไปหรือไม่
วิศวกรบางคนในทีมงานประมาณ 20 คน ที่คอยดูแลให้ดาวเทียมและสถานีสื่อสารภาคพื้นดินทำงานต่อไปได้เริ่มรู้สึกกังวล
สมาชิกคนหนึ่งในทีมที่ขอไม่เปิดเผยตัวเพราะไม่ได้รับอนุญาตให้พูดกับสื่อ บอกกับ Rest of World ว่า "ทักษะทั้งหมดของเราผูกติดอยู่กับดาวเทียมดวงเดียว เราไม่มีทางไปไหนได้"
ต้นปี 2025 Starlink เริ่มเปิดให้บริการในบังกลาเทศเพื่อส่งอินเทอร์เน็ตที่มีคุณภาพให้กับประชาชน บริการจากบริษัทของอีลอน มัสก์ (Elon Musk) นี้เป็นเทคโนโลยีดาวเทียมที่ได้รับการสนับสนุนจากผู้นำชั่วคราวของประเทศ คือ มูฮัมมัด ยูนูส (Muhammad Yunus) ซึ่งเป็นบุคคลที่โด่งดังจากการนำระบบสินเชื่อรายย่อยมาให้คนธรรมดาเข้าถึงได้
เส้นทางของโครงการดาวเทียมที่เคยดูเหมือนจะเป็นไปไม่ได้ของบังกลาเทศ และสถานะทองอาชีพของวิศวกรที่เคยได้รับการยกย่องสรรเสริญ สะท้อนให้เห็นทั้งผลประโยชน์และความเสี่ยงที่อาจเกิดขึ้นจากการรีบร้อนกระโจนเข้าสู่เทคโนโลยีใหม่เพื่อผลทางการเมืองและเพื่อสร้างภาพลักษณ์ในเวทีระหว่างประเทศ
คาลิลูร์ รอฮ์มาน (Khalilur Rahman) อาจารย์ด้านวิทยาการคอมพิวเตอร์และวิศวกรรมศาสตร์จากมหาวิทยาลัย BRAC บอกกับ Rest of World ว่า "แต่ก่อนการมีดาวเทียมเป็นความฝันที่เอื้อมไม่ถึง แต่บังกลาเทศก็สามารถสร้างทีมงานด้านดาวเทียมของตัวเองขึ้นมาได้ ปัญหาคือเราประเมินสถานการณ์ผิด เราไม่มีแผนระยะยาวที่ชัดเจน"
จานรับสัญญาณบนพื้นที่ของสถานีภาคพื้นดินกาซีปูร์ (Gazipur) ที่เป็นของบริษัท Bangladesh Satellite Company Limited | ภาพจาก: Tanjimul Islam/Rest of World
ชามาอุน โซบาน (Shamaun Sobhan) กำลังทำงานให้กับสายการบินเอกชนอยู่ จู่ๆ ก็เห็นประกาศรับสมัครงานที่เขาแทบไม่อยากเชื่อสายตา รัฐบาลกำลังหาวิศวกรดาวเทียม
เขาบอกกับ Rest of World ว่า "ประกาศไม่ได้บอกว่าเงินเดือนเท่าไหร่หรือได้สวัสดิการอะไรบ้าง แต่ผมก็สมัครไปเลย ผมตื่นเต้นมากเพราะไม่เคยคิดว่าจะมีโอกาสได้ทำงานในวงการอวกาศ"
เขาได้งานนี้ในปี 2017 และถูกส่งไปฝึกงานที่ฝรั่งเศส พร้อมกับชาวบังกลาเทศอีกประมาณ 30 คน ไปฝึกงานที่บริษัท Thales ซึ่งเป็นบริษัทการบินอวกาศและอุตสาหกรรมป้องกันประเทศของฝรั่งเศสที่สร้างดาวเทียม Bangabandhu
ดาวเทียมถูกปล่อยขึ้นไปด้วยจรวด SpaceX จากเคป คานาเวอรัล (Cape Canaveral) ในเดือนพฤษภาคม 2018 เป็นเวลา 2-3 ปีหลังจากนั้น พนักงานของ Thales ที่บังกลาเทศคอยสอนทีมงานเกี่ยวกับวิธีจัดการดาวเทียมที่โคจรอยู่เหนือโลกสูงกว่า 32,000 กิโลเมตร หรือมากกว่า 20,000 ไมล์ และในช่วง 4 ปีที่ผ่านมา ทีมงานท้องถิ่นส่วนใหญ่ทำงานด้วยตัวเองแล้ว
วิศวกรเหล่านี้คือสมองกลที่อยู่เบื้องหลังการคำนวณ เขียนโค้ด และสื่อสารทุกอย่างที่จำเป็นสำหรับการจัดการและติดต่อกับดาวเทียม พวกเขาคอยตรวจสอบสภาพของดาวเทียมและรักษาให้มันอยู่ในวงโคจรที่ถูกต้อง พวกเขามุ่งมั่นที่จะส่งมอบบริการที่มีคุณภาพให้กับหลายองค์กรที่พึ่งพาดาวเทียมดวงนี้
พวกเขาทำงานจากสองจุดในบังกลาเทศที่ทำหน้าที่เป็นศูนย์ควบคุมภาคพื้นดิน หนึ่งในนั้นคืออาคารที่มีการรักษาความปลอดภัยสูงในเมือง Gazipur นอกกรุง Dhaka ตั้งอยู่ติดกับทุ่งหญ้าที่มีจานรับสัญญาณดาวเทียมขนาดใหญ่และเสาอากาศสูงตระหง่าน ข้างในอาคาร วิศวกรต่างก้มหน้าจ้องหน้าจอที่เต็มไปด้วยกราฟและตัวเลข
พวกเขาคอยดูให้แน่ใจว่าดาวเทียมอยู่ในตำแหน่งที่ถูกต้องเหนือโลก และกำลังอัพโหลดและดาวน์โหลดข้อมูลได้อย่างราบรื่นขณะที่ส่งสัญญาณรายการให้กับช่องทีวีมากกว่า 50 ช่อง
วิศวกรที่ BSCL ทำการบำรุงรักษาตามปกติกับเสาอากาศแบนด์ Ku ที่ใช้สำหรับการสื่อสารผ่านดาวเทียม | ภาพจาก: Tanjimul Islam/Rest of World
วิศวกรเหล่านี้ได้รับการยกย่องให้เป็นวีรบุรุษผู้บุกเบิก คอยนำทางขณะที่บังกลาเทศก้าวเข้าสู่การแข่งขันด้านอวกาศ เมื่อเทียบกับประเทศเพื่อนบ้าน อินเดียมีดาวเทียมมากกว่า 135 ดวง ปากีสถานมี 6 ดวง และเนปาลมี 1 ดวง แม้แต่ภูฏานที่เป็นประเทศเล็กๆ ไม่มีทางออกสู่ทะเลและมีประชากรเพียง 780,000 คน ยังมีดาวเทียม 2 ดวง ส่วนจีนมีดาวเทียมเกือบ 1,000 ดวง และสหรัฐอเมริกามีมากกว่า 8,000 ดวง
งานของวิศวกรดาวเทียมบังกลาเทศไม่ได้หรูหราอะไร พวกเขาไม่ใช่นักบินอวกาศหรือนักวิทยาศาสตร์ด้านจรวด แต่ความคึกคักรอบตัวพวกเขากลับจุดประกายให้เกิดหลักสูตรปริญญาและวิชาเกี่ยวกับอวกาศมากมายในวิทยาลัยชั้นนำของบังกลาเทศ
ตัวอย่างเช่น มหาวิทยาลัย Aviation and Aerospace University, Bangladesh เปิดหลักสูตรระดับบัณฑิตศึกษาสองหลักสูตรด้านวิศวกรรมระบบอวกาศและการสื่อสารผ่านดาวเทียม ส่วนสถาบัน Military Institute of Science and Technology เปิดสอนเรื่องการออกแบบยานอวกาศและระบบขับเคลื่อนในอวกาศ
รอฮ์มาน ศาสตราจารย์จาก BRAC กล่าวว่า "นักศึกษาของเราสนใจเรื่องดาวเทียม วิทยาศาสตร์ด้านจรวด และหุ่นยนต์ การเปลี่ยนแปลงทางความคิดนี้จะเป็นรากฐานสำหรับการพัฒนาเทคโนโลยีระยะยาวของบังกลาเทศ"
วิศวกรพลังงานที่ BSCL เฝ้าติดตามระบบเพื่อให้แน่ใจว่าการดำเนินงานไม่หยุดชะงัก | ภาพจาก: Tanjimul Islam/Rest of World
ส่วนหนึ่งของการเดิมพันครั้งใหญ่กับดาวเทียมราคาแพงดวงนี้คือบังกลาเทศคาดว่าจะขายพื้นที่ให้กับบริษัทและรัฐบาลต่างประเทศได้ แต่สิ่งที่เกิดขึ้นไม่เป็นไปตามแผน เพราะความจุเกือบครึ่งหนึ่งของดาวเทียมที่จัดไว้สำหรับองค์กรนอกบังกลาเทศยังไม่มีใครใช้เลย ตามคำกล่าวของโอมาร์ ไฮเดอร์ (Omar Haider) โฆษกของบริษัท Bangladesh Satellite Company Limited (BSCL) ซึ่งเป็นหน่วยงานรัฐที่ดูแลโครงการนี้
BSCL พร้อมจะลดราคาเพื่อดึงดูดลูกค้า แต่ก็ยังหาคนสนใจได้ไม่มากนัก ไฮเดอร์กล่าว ดาวเทียมของบังกลาเทศเสนอบริการที่ประเทศอื่นไม่ต้องการ และยังมีอายุการใช้งานเหลือเพียง 8 ปีก่อนจะหมดสภาพ บัคเทียร์ อาห์เหม็ด (Bakhtiar Ahmed) เลขานุการบริษัทของ BSCL บอกกับ Rest of World
ไฮเดอร์กล่าวว่า "ความผิดพลาดครั้งใหญ่ของเราคือเราไม่สามารถหาลูกค้าเพิ่มได้ในช่วงที่ควรทำ ตอนนี้อายุการใช้งานของดาวเทียมผ่านไปครึ่งหนึ่งแล้ว ถ้ายังไม่มีคนใช้ ความจุก็จะเสียเปล่า"
ผู้สังเกตการณ์บางคนบอกว่าบังกลาเทศน่าจะได้ผลตอบแทนที่คุ้มค่ากว่านี้จากเงินลงทุน หากเลือกทำงานร่วมกับประเทศอื่นและกลุ่มบริการดาวเทียม หรือเลือกใช้ดาวเทียมเฝ้าระวังแทน ซึ่งจะช่วยให้มีรายได้หลากหลายมากกว่านี้
ผู้ดูแลระบบทำการตรวจสอบตามปกติในห้องอุปกรณ์ความถี่วิทยุ | ภาพจาก: Tanjimul Islam/Rest of World
วิศวกรในศูนย์ควบคุมภาคพื้นดินบอกกับ Rest of World ว่าพวกเขารู้สึกซาบซึ้งกับความสนใจและภูมิใจในสิ่งที่ทำเพื่อประเทศ แต่ก็รู้สึกว่าทำงานหนักเกินไปและกังวลเกี่ยวกับอนาคตของโครงการ
พวกเขาบอกว่าต้องทำงานกะละ 12 ชั่วโมงเป็นประจำ มักต้องหาทางแก้ปัญหาด้วยตัวเองเพราะการสั่งอะหลั่ยใหม่หรือเรียกผู้เชี่ยวชาญมาช่วยต้องใช้เวลานานและค่าใช้จ่ายสูงเกินไป
ซาดิกุล บารี (Sadikul Bari) ผู้ดูแลระบบกล่าวว่า "เราถูกเรียกเข้ามาทำงานตลอดเวลา แม้จะไม่ใช่กะของเราก็ตาม แผนกของผมต้องดูแลอุปกรณ์ 274 เครื่อง และอุปกรณ์เครื่องไหนก็อาจเกิดปัญหาได้ตลอด"
บางคนลาออกเพื่อเอาความสามารถไปใช้ในต่างประเทศ หรือลาไปเรียนต่อ บางคนกำลังวางแผนจะออกไป
ส่วนแผนสำหรับดาวเทียมดวงต่อไปยังไม่มีความชัดเจน แหล่งข่าวจากหลายหน่วยงานของรัฐบอกกับ Rest of World โดยขอไม่เปิดเผยชื่อเพื่อพูดถึงเรื่องภายใน ว่าบังกลาเทศกำลังเผชิญการเปลี่ยนแปลงทางการเมืองครั้งใหญ่ ทำให้รัฐบาลยากที่จะมาให้ความสำคัญกับเรื่องอวกาศ
การประท้วงขนานใหญ่ต่อต้านการทุจริตและรัฐบาลที่ถูกมองว่าเป็นเผด็จการนำไปสู่การลาออกของฮาซีนาในปี 2024 และทำให้เกิดรัฐบาลชั่วคราวภายใต้การนำของยูนูสผู้ได้รับรางวัลโนเบล
โซบาน (Sobhan) (ขวา) กับเพื่อนร่วมงาน บิจอย ทาลุกเดอร์ (Bijoy Talukder) บนพื้นที่ของสถานีภาคพื้นดินกาซีปูร์ (Gazipur) | ภาพจาก: Tanjimul Islam/Rest of World
ประเทศต้องตัดสินใจเร็วๆ นี้ เพราะดาวเทียม Bangabandhu-1 จะหมดอายุการใช้งานในปี 2033
วิศวกรกังวลว่าทักษะด้านดาวเทียมที่พวกเขาตั้งใจเรียนรู้มาอย่างหนักจะกลายเป็นทักษะที่ล้าสมัยหรือไม่มีใครต้องการ หลายคนหวังว่าจะได้งานที่เกี่ยวข้องกับการเปิดให้บริการของ Starlink
วิศวกรดาวเทียมคนหนึ่งที่ BSCL กล่าวว่า "ดาวเทียม Starlink เป็นหนึ่งในดาวเทียมที่ดีที่สุดในโลก การที่บริษัทเข้ามาเปิดบริการในบังกลาเทศทำให้เรามีความหวัง"
