‘ความร้อน ความหิวโหย ความตาย’ คือสิ่งที่หมีขั้วโลกกำลังเผชิญ

วันที่ 27 กุมภาพันธ์ของทุกปีถูกกำหนดให้เป็น ‘วันหมีขั้วโลกสากล’ โดยมีวัตถุประสงค์เพื่อสร้างความตระหนักรู้ถึงการอนุรักษ์หมีขั้วโลกที่กำลังเสี่ยงต่อการสูญพันธ์ุจากภาวะโลกร้อน น้ำแข็งละลาย และภัยคุกคามจากการสูญเสียที่อยู่อาศัยในแถบอาร์กติก 

ภายใต้ปัญหาที่ประชาชนต้องเผชิญจากภาวะโลกร้อน หมีขั้วโลกและสัตว์ที่อาศัยในแถบอาร์กติก เป็นสัตว์สายพันธ์ุแรกๆ ที่ได้รับผลกระทบจากการกระทำของมนุษย์ ตั้งแต่กิจกรรมการเผาไหม้เชื้อเพลิงฟอสซิลและการตัดไม้ทำลายปา การทำปศุสัตว์ การใช้เครื่องใช้ไฟฟ้า เป็นต้น ส่งผลให้สัตว์เหล่านี้ สูญเสียที่อยู่อาศัย แหล่งหาอาหาร และกระทบถึงการจำศีลและการผสมพันธ์ุ ทำให้จำนวนประชากรและอัตราการเกิดลดลงทุกปี 

หมีขั้วโลกไม่ได้เพิ่งรับผลกระทบในช่วง 10 ปีหลัง หากแต่ปรากฏสัญญาณเตือนมาตั้งแต่ทศวรรษ 1970 แล้ว แต่โลกเริ่มตื่นตัวจริงจังในช่วงทศวรรษ 2000-2010 จากภาพหมีขั้วโลกผอมโซใกล้ตายถูกแชร์ไปทั่วโลก

รายงานผลการประเมินอุณหภูมิเฉลี่ยโลกปี 2025 พบว่า ปี 2025 เป็นปีที่ร้อนที่สุดอันดับ 3 อุณหภูมิสูงขึ้นราว 1.44 °C เมื่อเทียบกับค.ศ. 1850 - 1900 และปี 2026 คาดการณ์ว่าโลกจะเย็นลงกว่า 3 ปีที่ผ่านมา แต่ยังคงมีแนวโน้มเป็นที่จะร้อนที่สุดอันดับ 4

แม้โลกจะตระหนักรู้ถึงภาวะโลกร้อนมาหลายปี แต่ทำไมหมีขั้วโลกยังคงเสี่ยงสูญพันธ์ุ สกู๊ปนี้ขอชวนสำรวจรากของปัญหา และคำถามสำคัญว่าเรากำลังรับมือวิกฤตได้ทันเวลาหรือไม่

วิกฤตที่เริ่มจากผืนน้ำแข็ง

หมีขั้วโลกเป็นสัญลักษณ์ของภาวะโลกร้อน เพราะพวกมันพึ่งพาแผ่นน้ำแข็งทะเลในการล่าแมวน้ำเป็นหลัก เมื่อทะเลอาร์กติกอุ่นขึ้นและน้ำแข็งละลายเร็วกว่าเดิม พื้นที่ล่าจึงหดตัวลง หมีจำนวนไม่น้อยต้องขึ้นบกเร็วกว่าปกติ บางพื้นที่ เช่น รัสเซีย พบพฤติกรรมคุ้ยขยะในช่วงปลายน้ำแข็งละลาย ภาวะขาดพลังงานยังกระทบต่อการจำศีลและความอยู่รอดของลูกหมี ทำให้อัตราการรอดชีวิตลดลง ขณะที่สายพันธ์ุผสมอย่าง ‘หมีพิซลี’ มีรายงานการพบเพิ่มขึ้นในช่วงไม่กี่ปีที่ผ่านมา

ข้อมูลจาก Polar Bears International องค์กรไม่แสวงหากำไรหลักที่มุ่งเน้นการอนุรักษ์หมีขั้วโลกและที่อยู่อาศัยในแถบอาร์กติกโดยเฉพาะ รายงานว่า หมีขั้วโลกหรือหมีขาว มีประชากรย่อยราว 20 กลุ่มทั่วโลก แม้มีตัวเลขประชากรที่ไม่แน่ชัดแต่คาดการณ์อยู่ที่ 23,000 - 31,000 ตัว โดยปัจจุบันถูกขึ้นบัญชีเป็นสัตว์ใกล้สูญพันธ์ุ

Peter K. Molnar นักวิจัยจากมหาวิทยาลัยโตรอนโต กล่าวว่า หากสถานการณ์โลกร้อนยังคงดำเนินต่อไปแบบนี้ หมีขั้วโลกอาจสูญพันธ์ุภายในปี 2100 หรือเร็วกว่านั้นหากสถานการณ์แย่กว่าเดิม

นานาประเทศจึงร่วมมือและตั้งเป้าหมายแก้ปัญหา เช่น การทำ ‘ข้อตกลงปารีส’ เป็นข้อตกลงตามกรอบอนุสัญญาสหประชาชาติว่าด้วยการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ (UNFCCC) มุ่งรักษาให้อุณหภูมิเฉลี่ยของโลกไม่เกิน 1.5 องศาเซลเซียส ดำเนินการลดก๊าซเรือนกระจก การจ่ายคาร์บอนเครดิต และอีกมากมาย

หรือในไทย ภาคเอกชนเพิ่งมีการปล่อยเครื่องมือที่ชื่อว่า ‘Net Zero Tracker’ เครื่องมือติดตามการลดก๊าซเรือนกระจกของบริษัทพลังงานไทยขนาดใหญ่ เพื่อตรวจสอบและผลักดันการเปิดเผยข้อมูล รวมถึงช่วยขับเคลื่อนการเปลี่ยนผ่านพลังงานที่ยุติธรรมระดับบริษัท

หลายประเทศเริ่มลงมือทำแล้ว แต่ในบางพื้นที่ แผนงานยังคงอยู่บนกระดาษ ยังคงรอการเลือกตั้งเพื่อหาคนมาแก้ไข แต่โลกไม่เคยรอให้มนุษย์ลงมือแก้ไขก่อน เหตุการณ์จึงจะสงบ โลกยิ่งแสดงให้เห็นว่าหากยังเพิกเฉยกันต่อไป สถานการณ์อาจเลวร้ายกว่าเดิม

นอกจากน้ำแข็งที่ขั้วโลกที่ละลาย ปัจจุบันมนุษย์ต้องเผชิญปรากฏการณ์สภาพอากาศสุดขั้วถี่ขึ้น ทั้งเอลนีโญและลานีญา น้ำท่วม ไฟป่า ภัยแล้ง และระดับน้ำที่สูงขึ้นทุกปี

จาก ‘ภาพ’ สู่เวทีโลก

ช่วงทศวรรษ 1970-1980 นักวิจัย Ian Stirling และ Malcolm Ramsay รายงานการพบหมีขั้วโลกที่มีสภาพร่างกายที่ย่ำแย่ หรือลูกหมีบางตัวผอมเกินไป เพราะหาอาหารไม่ได้ แต่ในเวลานั้นยังไม่ได้ถูกโยงกับเรื่องภาวะโลกร้อน เพราะว่าเป็นเรื่องของฤดูกาลจึงทำให้หมีขั้วโลกหาอาหารไม่ได้

กระทั่งทศวรรษ 2000 ภาพยนตร์สารคดี ‘Arctic Tale’ เล่าเรื่องชีวิตของแม่ลูกหมีขั้วโลกและวอลรัส ท่ามกลางภูมิทัศน์ของอาร์กติก สารคดีไม่ได้พูดถึงวิกฤตภูมิอากาศโดยตรง แต่เลือกให้ผู้ชมเฝ้ามองการเดินทางอันยากลำบากของแม่หมีจากแผ่นน้ำแข็งที่บางลงทุกปี ความสะเทือนใจไม่ได้มาจากคำบรรยาย หากแต่มาจากภาพลูกหมีที่ต้องเรียนรู้เอาชีวิตรอดในโลกที่ไม่เหมือนเดิม 

แม้สารคดีเรื่องนี้ไม่ได้เป็นกระแสไวรัลในช่วงนั้น แต่เมล็ดพันธุ์ของความตระหนักรู้ได้ถูกหว่านลงเป็นครั้งแรกแล้ว

ตั้งแต่ปี 2006 เป็นต้นมา ข่าวเกี่ยวกับหมีขั้วโลกถูกรายงานมากขึ้นเรื่อยๆ โดยเฉพาะในหมู่เกาะ Svalbard นอร์เวย์ ปี 2011 สำนักข่าว DW รายงานเหตุการณ์หมีขั้วโลกสภาพผอมโซโจมตีนักท่องเที่ยวจนมีผู้เสียชีวิต หรือในปี 2013 สำนักข่าว The Guardian รายงานข่าวหมีขั้วโลกร่างใหญ่ซูบผอมนอนเสียเสียชีวิตจากการขาดอาหาร 

และในปี 2017 ภาพที่ทำให้ทั้งโลกหยุดนิ่งก็มาถึง National Geographic เผยแพร่วิดีโอหมีขั้วโลกตัวหนึ่งบนเกาะแบฟฟิน แคนาดา ลักษณะผอมโซใกล้ตายค่อยๆ เดินและคลานหาอาหารในดินแดนที่ว่างเปล่า มันเข้าไปคุ้ยหาอาหารในถังขยะ แต่เมื่อไม่พบอะไร จึงนอนพักลงด้วยท่าทีสิ้นหวัง 

คลิปดังกล่าวถูกเผยแพร่ต่อและแชร์ไปทั่วโลกในเวลาอันรวดเร็ว Paul Nicklen ผู้บันทึกวิดีโอนี้ โพสต์ข้อความลงในโซเชียลมีเดียไ้ว้ว่า

‘ทีมของผมทุกคนต้องกลั้นน้ำตาและความรู้สึกสะเทือนใจระหว่างบันทึกภาพหมีขั้วโลกที่กำลังจะตายตัวนี้ มันเป็นภาพที่บีบคั้นจิตใจและยังตามหลอกหลอนผมอยู่ แต่เราจำเป็นต้องแบ่งปันทั้งภาพความงดงามและความเจ็บปวด หากเราต้องการทลายกำแพงความเพิกเฉยของผู้คน’

ภาพดังกล่าวกลายเป็นสัญลักษณ์ของวิกฤตที่กำลังเกิดขึ้น ขณะทศวรรษที่ผ่านมาโลกจะมีการรณรงค์ ออกนโยบาย และเจรจาระดับนานาชาติมากมายเพื่อให้ผ่านวิกฤตโลกร้อนไปได้ 

ตั้งแต่ปี 2007 เป็นต้นมา World Wide Fund for Nature (WWF) หยิบภาพหมีขั้วโลกบนผืนน้ำแข็งมาเป็นสัญลักษณ์ของการรณรงค์ด้านสภาพภูมิอากาศ

ในปี 2008 U.S. Fish and Wildlife Service ประกาศขึ้นบัญชีคุ้มครองหมีขั้วโลกภายใต้กฎหมายสัตว์ใกล้สูญพันธุ์ และในปี 2011 “วันหมีขั้วโลกสากล” ถูกจัดขึ้นครั้งแรก

ปี 2012 Climate.gov เว็บไซต์ทางการของศูนย์ข้อมูลสิ่งแวดล้อมแห่งชาติจากสหรัฐอเมริกา รายงานว่า ระบุว่าน้ำแข็งทะเลอาร์กติกมีระดับต่ำสุดเป็นประวัติการณ์ จนเป็นทำให้ Greenpeace ออกแคมเปญ Save the Arctic โดยให้ผู้คนทั่วโลกลงชื่อสนับสนุน เรียกร้องให้ยุติการขุดเจาะน้ำมันในอาร์กติก และผลักดันให้อาร์กติกเป็นเขตคุ้มครอง และในปี 2015 โลกก้าวเข้าสู่การเจรจาระดับนานาชาติจนเกิด ‘ข้อตกลงปารีส’

แม้มีการออกมาเรียกร้องให้เกิดการเปลี่ยนแปลงมากมาย แต่ผลกระทบที่เกิดขึ้นยังสะท้อนให้เห็นว่า ‘น้ำแข็งไม่ได้ละลายแค่ที่ขั้วโลก แต่กำลังละลายความมั่นคงของทั้งระบบนิเวศ‘ เพราะในช่วง 3 ปีหลังสุด โลกมีสถานะร้อนที่สุดเป็นประวัติการณ์

รายงานอุณหภูมิปี 2025

Berkeley Earth องค์กรวิจัยที่ไม่แสวงหาผลกำไร รายงานผลการประเมินอุณหภูมิเฉลี่ยของโลกปี 2025 ไว้ว่า ปี 2025 เป็นปีที่โลกร้อนที่สุด ‘อันดับ 3’ นับตั้งแต่ปี 1850 โดยมีเพียง 2024 และ 2023 ที่ร้อนกว่า โดยอุณหภูมิสูงขึ้นราว 1.44 °C โดยมีค่าความไม่แน่นอนทางสถิติ ± 0.09°C เมื่อเทียบกับช่วงค.ศ. 1850 - 1900 ซึ่งเป็นยุคก่อนปฏิวัติอุตสาหกรรม 

โดยอุณหภูมิเฉลี่ยบนพื้นดิน ปี 2025 ร้อนเป็นอันดับ 2 เพิ่มขึ้น 2.03 °C เมื่อเทียบกับช่วงค.ศ. 1850–1900 ขณะที่อุณหภูมิผิวน้ำมหาสมุทรร้อนเป็นอันดับ 3 เพิ่มขึ้น 1.03 °C นอกจากนี้ยังเป็นปีที่ระดับคาร์บอนไดออกไซด์ในบรรยากาศสูงเป็นสถิติใหม่ เพิ่มขึ้น 1.1% จากปี 2024

การที่ปี 2023 - 2024 เป็นปีที่ร้อนที่สุดในโลก เนื่องจากอยู่ภายใต้เอลนีโญที่รุนแรง แม้ปี 2025 จะเริ่มและจบลงด้วยลานีญาระดับอ่อน ส่งผลให้อุณหภูมิโลกเย็นขึ้นแต่ยังคงสูงกว่าที่คาดการณ์ไว้ 

นอกจากนี้ในปี 2026 คาดการณ์ว่าโลกจะเย็นลงกว่า 3 ปีที่ผ่านมา แต่ยังคงมีแนวโน้มเป็นที่จะอยู่กลุ่มปีที่ร้อนที่สุด

การที่อุณหภูมิพุ่งสูงผิดปกติอาจสะท้อนการเร่งตัวของภาวะโลกร้อน ซึ่งเกิดจากทั้งการปล่อยก๊าซเรือนกระจก การลดละอองซัลเฟอร์ การเปลี่ยนแปลงเมฆ และปัจจัยธรรมชาติ แม้ปี 2026 อาจเย็นลงเล็กน้อย แต่แนวโน้มระยะยาวชี้ว่าโลกกำลังเข้าใกล้ 1.5 °C อย่างรวดเร็ว และจำเป็นต้องลดการปล่อยก๊าซเรือนกระจกอย่างเร่งด่วนเพื่อหลีกเลี่ยงการเกิน 2 °C ในอนาคต

หมีขั้วโลกอาจเป็นเพียงสัตว์ป่าในดินแดนห่างไกล แต่สิ่งที่เกิดขึ้นบนผืนน้ำแข็งอาร์กติกไม่เคยห่างไกลจากมนุษย์เลย ความร้อนที่ทำให้น้ำแข็งขั้วโลกละลาย คือความร้อนเดียวกับที่กำลังเปลี่ยนภูมิอากาศของทั้งโลก สัญญาณเตือนนี้ดังขึ้นมาหลายทศวรรษ และวันนี้มันชัดเจนกว่าที่เคย 

คำถามจึงไม่ใช่ว่าเรารู้หรือไม่ว่าโลกกำลังเปลี่ยนไป แต่คือเราจะเปลี่ยนทันก่อนที่สัญลักษณ์นี้ จะกลายเป็นการสูญเสียที่ไม่มีวันย้อนกลับได้หรือไม่