องค์การแรงงานระหว่างประเทศ (ILO) เตรียมร่างอนุสัญญาที่มีผลบังคับใช้เพื่อปกป้องแรงงานในเศรษฐกิจแพลตฟอร์ม เช่น คนขับรถผ่านแอปพลิเคชัน ไรเดอร์ส่งอาหาร และแรงงานต่างๆ ที่ทำงานผ่านแอปพลิเคชัน โดยจะมีการประชุมเพื่อกำหนดกรอบร่างอนุสัญญาฯ นี้ในปี 2569 แม้ว่าจะได้รับการสนับสนุนจากผู้แทนแรงงานและรัฐบาลส่วนใหญ่ แต่ยังคงมีความคิดเห็นต่างจากผู้แทนนายจ้างและรัฐบาลบางประเทศ

การประชุมแรงงานนานาชาติ (International Labour Conference - ILC) ครั้งที่ 113 ซึ่งจัดขึ้นระหว่างวันที่ 2-13 มิถุนายน 2568 ที่กรุงเจนีวา ประเทศสวิตเซอร์แลนด์ | ที่มาภาพ: Violaine Martin/OIT

องค์การแรงงานระหว่างประเทศ (ILO) ได้ตัดสินใจเมื่อวันที่ 13 มิถุนายน 2568 ผ่านการประชุมแรงงานนานาชาติ (International Labour Conference - ILC) ครั้งที่ 113 ซึ่งจัดขึ้นระหว่างวันที่ 2-13 มิถุนายน 2568 ที่กรุงเจนีวา ประเทศสวิตเซอร์แลนด์ ว่าจะจัดทำอนุสัญญาสากลที่มีผลบังคับใช้เพื่อปกป้องแรงงานในเศรษฐกิจแพลตฟอร์ม เช่น คนขับรถผ่านแอปพลิเคชัน ไรเดอร์ส่งอาหาร และแรงงานต่างๆ ที่ทำงานผ่านแอปพลิเคชัน

การลงมติในครั้งนี้เป็นผลจากการเจรจาที่ดำเนินมาระหว่างวันที่ 2-12 มิถุนายน 2568 โดยได้รับการสนับสนุนจากผู้แทนแรงงานและรัฐบาลส่วนใหญ่ แต่ประสบการต่อต้านจากผู้แทนนายจ้างและรัฐบาลบางประเทศ รวมถึงสวิตเซอร์แลนด์ อินเดีย และสหรัฐอเมริกา

การตัดสินใจครั้งนี้มีความสำคัญมาก เพราะเป็น ครั้งแรกในประวัติศาสตร์ที่รัฐบาล นายจ้าง และตัวแทนแรงงานจากทั่วโลกเห็นพ้องต้องกันว่าต้องมีอนุสัญญาคุ้มครองแรงงานประเภทนี้  โดยเฉพาะเมื่อพิจารณาว่า ปัจจุบันมีคนทำงานในเศรษฐกิจแพลตฟอร์มมากกว่า 150 ล้านคนทั่วโลก แต่ส่วนใหญ่ ทำงานโดยไม่มีสัญญาจ้าง ไม่มีประกันสังคม และไม่สามารถรวมตัวจัดตั้งสหภาพแรงงานได้

การตัดสินใจที่ไม่ใช่เรื่องง่าย และยังไม่จบ

ผลลัพท์จากการประชุม ILC ที่ผ่านมาไม่ใช่เรื่องง่าย ผู้แทนแรงงานและรัฐบาลส่วนใหญ่เห็นด้วยกับการจัดทำอนุสัญญาคุ้มครองแรงงานแพลตฟอร์มนี้ แต่ผู้แทนนายจ้างและรัฐบาลบางประเทศ โดยเฉพาะสวิตเซอร์แลนด์ อินเดีย และสหรัฐอเมริกา ยังมีความคิดที่แตกต่าง

กระบวนการต่อไปจากนี้นี้คือ จะมีการประชุมเพื่อกำหนดกรอบางอนุสัญญาฯ นี้ในปี 2569 ซึ่งจะครอบคลุมรูปแบบของอนุสัญญา การให้นิยาม ขอบเขต และการยอมรับสิทธิของแรงงานและสหภาพแรงงานในการเข้าถึงข้อมูลการทำงานของระบบอัลกอริทึมและระบบปัญญาประดิษฐ์ (AI) เป็นต้น

ทั้งนี้ ILO ได้เริ่มเตรียมการมาตั้งแต่เดือนมกราคม 2567 ด้วยการออก รายงาน "การสร้างงานที่มีศักดิ์ศรีในเศรษฐกิจแพลตฟอร์ม" (Realizing Decent Work in the Platform Economy)  ซึ่งรวบรวมข้อมูลว่าแต่ละประเทศจัดการกับปัญหาและโอกาสจากการเติบโตของงานประเภทนี้อย่างไร

ปัญหาที่แรงงานแพลตฟอร์มต้องเจอในทุกวัน

ที่มาภาพ: ILO

แรงงานที่ทำงานผ่านแอปพลิเคชันต่างๆ เผชิญปัญหาหลายอย่าง ปัญหาใหญ่ที่สุดคือการที่บริษัทมักจะบอกว่าพวกเขาเป็น "ผู้ประกอบการอิสระ" หรือ "พาร์ทเนอร์" ไม่ใช่พนักงาน แม้ว่าจริงๆ แล้วบริษัทจะควบคุมการทำงานของพวกเขาในหลายเรื่อง เช่น กำหนดราคา กำหนดเส้นทาง หรือกำหนดเวลาทำงาน

เรื่องเงินก็เป็นปัญหาใหญ่ แรงงานเหล่านี้มักต้องเสียเงินส่วนตัว 30-40% ของรายได้ที่หาได้เพื่อซื้อน้ำมัน จ่ายค่าโทรศัพท์ ซ่อมรถ หรือซื้ออุปกรณ์ต่างๆ ที่ใช้ทำงาน ถ้าเป็นพนักงานปกติ นายจ้างควรจะออกค่าใช้จ่ายเหล่านี้ให้ นอกจากนี้ พวกเขายังต้องจ่ายภาษีและประกันสังคมเอง

ในหลายประเทศ แรงงานประเภทนี้ไม่ได้รับการคุ้มครองจากประกันสังคม หมายความว่าถ้าเกิดอุบัติเหตุขณะทำงาน เจ็บป่วย หรือตกงาน พวกเขาจะไม่ได้รับความช่วยเหลือใดๆ

สิ่งที่น่าห่วงมากที่สุดคือการใช้ AI ในการจัดการแรงงาน ระบบเหล่านี้จะตัดสินใจเรื่องต่างๆ เช่น ให้งานใคร ลดเงินของใคร หรือไล่ใครออก แต่แรงงานไม่รู้ว่าระบบตัดสินใจยังไง และไม่สามารถโต้แย้งได้เมื่อถูกปฏิบัติอย่างไม่ยุติธรรม การที่แรงงานจะสามารถเข้าถึงข้อมูลเกี่ยวกับการทำงานของระบบ AI เหล่านี้จึงเป็นก้าวสำคัญสู่ความโปร่งใสและความรับผิดชอบ เพราะหากไม่มี แรงงานจะไม่มีอำนาจต่อรองเมื่อถูกตัดสินโดยระบบที่ไม่โปร่งใสในเรื่องค่าจ้าง ชั่วโมงทำงาน หรือการเลิกจ้าง

สิ่งที่ต้องพูดคุยกันต่อในปี 2569

การประชุมครั้งสุดท้ายก่อนที่จะออกอนุสัญญาฉบับนี้ จะเกิดขึ้นในปี 2569 ซึ่งจะต้องตกลงกันในหลายเรื่อง เช่น ระบบประกันสังคม ความปลอดภัยในการทำงาน การป้องกันการคุกคามและความรุนแรง รายละเอียดเรื่องค่าแรง การควบคุมระบบ AI ความเป็นส่วนตัวของข้อมูล และวิธีแก้ไขปัญหาการจำแนกประเภทแรงงานที่ผิด

แม้ว่าจะมีการตกลงในเรื่องสำคัญๆ ของอนุสัญญาและข้อแนะนำแล้ว แต่ยังต้องเจรจาต่อในปี 2569 เพื่อทำรายละเอียดสุดท้ายเรื่องการจำแนกประเภทการจ้างงาน การคุ้มครองทางสังคม การต่อรองร่วม การบังคับใช้อนุสัญญา และการแก้ไขข้อพิพาท

ประเด็นสำคัญอีกอย่างคือการให้แรงงานแพลตฟอร์มมีส่วนร่วมในการเจรจาด้วย เพราะปกติแรงงานเหล่านี้ไม่ได้รับอนุญาตให้จัดตั้งสหภาพแรงงาน จึงไม่มีตัวแทนในการเจรจา

ทั้งนี้ก็ยังมีความกังวลของหลายฝ่าย เช่น องค์กร Human Rights Watch กังวลคือการใช้คำว่า "ตามกฎหมายและการปฏิบัติของแต่ละประเทศ" ซึ่งอาจทำให้แต่ละประเทศสามารถหลีกเลี่ยงการให้การคุ้มครองตามที่ตั้งใจไว้ได้

เลนา ซิเมต (Lena Simet) นักวิจัยจาก Human Rights Watch กล่าวว่า "เรื่องนี้สำคัญมาก ILO ควรปิดช่องโหว่ทางกฎหมายที่บริษัทต่างๆ ใช้หาผลกำไร หากทำไม่ได้ จะเป็นการเสียโอกาสในการสร้างรากฐานระดับโลกสำหรับเงื่อนไขการทำงานที่ยุติธรรมในยุคดิจิทัล"

อนุสัญญาใหม่ที่จะออกมาควรรับประกันการทำงานที่ยุติธรรมสำหรับแรงงานแพลตฟอร์มทุกคน ไม่ว่าจะถูกจำแนกเป็นพนักงานหรือผู้ประกอบการอิสระ และต้องแก้ไขปัญหาการจำแนกประเภทแรงงานที่ผิดซึ่งเกิดขึ้นอย่างแพร่หลาย

การตัดสินใจของ ILO ครั้งนี้อาจเป็นจุดเปลี่ยนสำคัญในการคุ้มครองสิทธิแรงงานในยุคที่เทคโนโลยีเข้ามามีบทบาทมากขึ้น หากการเจรจาในปี 2569 สำเร็จ จะส่งผลดีต่อชีวิตของแรงงาน 150 ล้านคนทั่วโลกและอาจเป็นแบบอย่างให้ประเทศต่างๆ ปรับปรุงกฎหมายแรงงานของตนเอง

ที่มา:
New report on platform economy marks first step towards considering a new international labour standard (International Labour Organization, ILO, 2024)
ILO Commits to International Standards on Gig Work (Human Rights Watch, 13 June 2025) 
Global win for workers: ILO agrees to negotiate binding standards for platform workers (ITUC, 16 June 2025)