รายงานพิเศจากสื่อ Equal Times ระบุไรเดอร์โปแลนด์รวมตัวต่อสู้การเอาเปรียบจากแพลตฟอร์มดิจิทัล ส่วนใหญ่ทำงานผ่านตัวกลางด้วยสัญญาเช่าที่หลีกเลี่ยงภาษี ทำให้ไม่ได้รับการคุ้มครอง รายได้ต่ำกว่าค่าแรงขั้นต่ำ เผชิญความไม่แน่นอนจากอัลกอริทึม แม้ EU มีกฎหมายใหม่ แต่การรวมตัวยังยากเนื่องจากทำงานคนเดียว ขณะที่สหภาพแรงงานเพียงแห่งเดียวกำลังต่อสู้เพื่อสิทธิ์แรงงานที่ดีขึ้น
ไรเดอร์ส่งของในโปแลนด์ ส่วนใหญ่ทำงานผ่านตัวกลางด้วยสัญญาเช่าที่หลีกเลี่ยงภาษี ทำให้ไม่ได้รับการคุ้มครอง รายได้ต่ำกว่าค่าแรงขั้นต่ำ เผชิญความไม่แน่นอนจากอัลกอริทึม | ที่มาภาพ: Hanna Jarzabek/Equal Times
ภาพของคนทำงานที่รีบเร่งขี่จักรยานในเมือง พร้อมกับกระเป๋าเป้กันความร้อนสีสดใสรูปทรงสี่เหลี่ยมกลายเป็นภาพที่คุ้นเคยทั่วโลก กระเป๋าเป้สีเหลือง แดง ส้ม หรือน้ำเงินเหล่านี้ที่มีโลโก้ที่จำได้ชัดเจน นี่เป็นเพียงตัวอย่างเล็กๆ ของการเปลี่ยนแปลงครั้งใหญ่ที่กำลังเกิดขึ้นในหลากหลายอุตสาหกรรม ไม่ว่าจะเป็นธุรกิจส่งอาหาร บริการดูแลรักษา หรือบริการทำความสะอาด
แพลตฟอร์มดิจิทัลเข้ามามีบทบาทในทุกภาคส่วนมากขึ้นเรื่อยๆ ส่งผลกระทบต่อแรงงานจำนวนมาก เปลี่ยนแปลงวิธีการทำงานและการติดต่อสื่อสารระหว่างกันอย่างสิ้นเชิง รูปแบบการทำงานแบบนี้ก่อให้เกิดปัญหาสำคัญเกี่ยวกับสิทธิของคนทำงาน ซึ่งกฎหมายใหม่ของสหภาพยุโรปพยายามแก้ไขปัญหานี้ ในประเทศโปแลนด์ การนำกฎหมายนี้ไปใช้กำลังสร้างทั้งความหวังและความกังวลในเวลาเดียวกัน
ประเทศสมาชิกสหภาพยุโรปมีเวลา 2 ปีในการนำไปใช้เป็นกฎหมายภายในประเทศ แนวทางที่รัฐบาลโปแลนด์เลือกใช้จะมีความสำคัญอย่างยิ่ง เนื่องจากประเทศนี้มีลักษณะเฉพาะที่กฎหมายดังกล่าวไม่ได้กล่าวถึงอย่างชัดเจน
สภาพการทำงานในธุรกิจส่งของมีความคล้ายคลึงกันทั่วยุโรป ได้แก่ งานที่ไม่มั่นคง การทำงานนานเกินไป และจำเป็นต้องทำหลายงานเพื่อหาเลี้ยงชีพ แต่สิ่งที่ทำให้โปแลนด์แตกต่างคือ คนทำงานส่งของส่วนใหญ่ทำงานภายใต้สัญญาจ้างกับตัวกลางที่เรียกว่า "flotowy" หรือ "fleet partners"
LeoRossa98 (นามแฝงในโซเชียลมีเดีย) อายุ 28 ปี ทำงานเป็นไรเดอร์ส่งอาหาร Uber Eats ในเมืองราดอม เมืองเล็กๆ ใกล้วอร์ซอ สามีของเธอที่รู้จักกันในชื่อ MrKretRI ก็ทำงานให้กับแพลตฟอร์มเดียวกัน แต่ใช้รถยนต์ ทั้งคู่ทำงานผ่านตัวกลาง ซึ่งเป็นคนเดียวที่พวกเขามีสัญญาอย่างเป็นทางการด้วย พวกเขา 'เช่า' ยานพาหนะ และแลกกับการได้รับเงินจากงานที่ทำ ซึ่งจัดการภายใต้รูปแบบทางกฎหมายของข้อตกลงการเช่า | ที่มาภาพ: Hanna Jarzabek/Equal Times
"สัญญาเช่าถูกใช้เพื่อลดภาระภาษีที่นายจ้างควรจะต้องแบกรับ ไม่ว่าจะเป็นแพลตฟอร์มหรือตัวกลาง" คารอล มูซินสกี (Karol Muszyński) ผู้ช่วยศาสตราจารย์ด้านสังคมวิทยาแรงงานและเศรษฐศาสตร์จากมหาวิทยาลัยวอร์ซอ และผู้ร่วมงานในโครงการวิจัยเชิงปฏิบัติการ Fairwork ซึ่งจัดอันดับแพลตฟอร์มตามสภาพการทำงาน สัญญา ค่าจ้าง การจัดการแรงงาน และการเป็นตัวแทน อธิบายว่า "ยิ่งไปกว่านั้น การที่คนทำงานทำสัญญาผ่านตัวกลางทำให้พวกเขาไม่ได้รับการปกป้องเลย หากพวกเขามีข้อร้องเรียน พวกเขาไม่สามารถติดต่อแพลตฟอร์มได้ แม้ว่าแพลตฟอร์มจะเป็นผู้กำหนดสภาพการทำงาน ค่าจ้าง และชั่วโมงการทำงาน เรื่องความรับผิดชอบใดๆ ก็เป็นเรื่องคลุมเครือมาก"
Tomek (นามแฝง) เป็นคนส่งอาหาร Glovo ที่อาศัยอยู่ในโปซนาน เขายังทำงานฟรีแลนซ์ด้านตัดต่อเสียงและภาพควบคู่ไปด้วย ความไม่มั่นคงในงานและความรู้สึกไม่เป็นธรรมในการทำงานเป็นส่วนหนึ่งของชีวิตประจำวันของเขา เมื่อเร็วๆ นี้ แอปพลิเคชันได้ปักธงโปรไฟล์ของเขาว่า "มีการฉ้อโกง" โดยไม่ได้ให้คำอธิบายใดๆ
"ครั้งหนึ่ง ผมได้รับอีเมลที่ให้เวลา 24 ชั่วโมงในการโอนเงินที่เก็บเป็นเงินสดจากลูกค้า 5 ชั่วโมงต่อมา บัญชีของผมถูกบล็อก ผมเสียเวลาไปหนึ่งสัปดาห์ ซึ่งผมต้องวางแผนจะหาเงินเพื่อจ่ายค่าเช่าบ้านด้วย" เขาอธิบาย ในทั้งสองกรณี วิธีเดียวที่จะร้องเรียนได้คือผ่านแชทบอท และตัวกลางที่ Tomek มีสัญญาด้วยก็เพิกเฉยจากการกระทำที่แพลตฟอร์มดำเนินการ
สตานิสวาฟ เคียร์วิอัก (Stanisław Kierwiak) คนส่งอาหารให้กับ Pyszne.pl ในวอร์ซอ ยังเป็นประธานสหภาพแรงงานคนส่งของเพียงแห่งเดียวในโปแลนด์ ซึ่งก่อตั้งขึ้นในฤดูใบไม้ร่วงปี 2022 เป็นส่วนหนึ่งของ OPZZ (สหพันธ์สหภาพแรงงานแห่งโปแลนด์) และ Konfederacja Pracy (KP - สมาพันธ์แรงงาน) หนึ่งในความยากลำบากหลักของการทำงานแพลตฟอร์มคือการขาดความโปร่งใสและความซับซ้อนของกฎเกณฑ์ ไรเดอร์ส่งของจำนวนมากที่ทำงานให้กับบริษัทอย่าง Uber และ Glovo ต้องหาข้อมูลด้วยตนเอง ผ่านทาง YouTube หรือฟอรัม เพื่อทำความเข้าใจว่าการจ่ายเงินของพวกเขาคำนวณอย่างไรและอัลกอริทึมทำงานอย่างไร กล่าวอีกนัยหนึ่ง พวกเขาติดอยู่กับปัญหาการพยายามถอดรหัสว่าระบบทำงานอย่างไร หากพวกเขาต้องการปรับปรุงประสิทธิภาพและเพิ่มรายได้ | ที่มาภาพ: Hanna Jarzabek/Equal Times
"ที่ Pyszne.pl [ส่วนหนึ่งของเครือข่าย Just Eat] เราไม่มีตัวกลางเหล่านี้ เราได้รับการคัดเลือกผ่านบริษัทจัดหางานชั่วคราวเป็นระยะเวลาไม่เกิน 18 เดือน จากนั้นเราก็ทำสัญญาบริการ (umowa zlecenie ในภาษาโปแลนด์) กับแพลตฟอร์ม" สตานิสวาฟ เคียร์วิอัก (Stanisław Kierwiak) ประธานสหภาพแรงงานคนส่งของเพียงแห่งเดียวในโปแลนด์ กล่าว
สัญญาบริการ หรือที่เรียกว่าสัญญาตามงาน อยู่ตรงกลางระหว่างสัญญาจ้างแรงงานและการทำงานอิสระ ผู้ที่ทำสัญญาไม่ถูกมองว่าเป็นพนักงาน แต่ก็ไม่จำเป็นต้องจดทะเบียนเป็นผู้ทำงานอิสระด้วย ในโปแลนด์ สัญญาเหล่านี้เกิดขึ้นในปี 2007 เมื่อมีการให้ความสำคัญกับการส่งเสริมการจ้างงานที่เสียภาษีต่ำและมีความยืดหยุ่นมากขึ้น สัญญาเหล่านี้ถูกมองว่าเป็น "สัญญาขยะ" เพราะแม้ว่าจะดูเหมือนสัญญาจ้างงานธรรมดา แต่สามารถยกเลิกได้ทันทีโดยไม่ต้องแจ้งล่วงหน้าหรือให้เหตุผล อย่างเป็นทางการ สัญญาเหล่านี้มีภาษีต่ำที่ควรแบ่งกันจ่ายระหว่างผู้ว่าจ้างและผู้รับจ้าง แต่ตัวกลางแพลตฟอร์มมักจะส่งผ่านภาระทั้งหมดไปให้คนส่งของ ในโปแลนด์ มีคนเกือบหนึ่งล้านคนทำงานภายใต้สัญญาเหล่านี้ ไม่ใช่เฉพาะแรงงานแพลตฟอร์มเท่านั้น การอภิปรายของยุโรปเกี่ยวกับความแตกต่างระหว่างพนักงานและผู้ทำงานอิสระปลอมจึงไม่ได้สะท้อนความเป็นจริงของสถานการณ์ในบางประเทศอย่างครบถ้วน
แพลตฟอร์มยืนยันว่าสิ่งสำคัญที่สุดสำหรับคนส่งของคือรายได้ที่รวดเร็วและความยืดหยุ่น "ตามการศึกษาภายในของเรา คนส่งของ 80% ไม่ต้องการเปลี่ยนไปใช้สัญญาพนักงานประจำ" อเล็กซานเดอร์ โรซา (Aleksander Rosa) โฆษกของ Pyszne.pl กล่าว "เพราะมันจะทำให้รายได้ลดลง พวกเขาจะมีความยืดหยุ่นน้อยลง และจะไม่สามารถทำงานให้กับหลายแพลตฟอร์มในเวลาเดียวกันได้ เราคิดว่าเราควรให้สิ่งเหล่านี้แก่พวกเขา กฎหมายควรควบคุมภาคธุรกิจของเรา แต่ข้อจำกัดที่มากเกินไปจะให้ผลตรงกันข้าม"
ฮับกลาง Pyszne.pl ในวอร์ซอ Pyszne.pl เป็นแพลตฟอร์มเดียวที่มีพื้นที่ทางกายภาพที่ไรเดอร์ส่งของสามารถไปรับจักรยานและกระเป๋าเป้ที่บริษัทจัดให้ การขาดพื้นที่ทางกายภาพของแพลตฟอร์มดิจิทัล เช่น ธุรกิจส่งของ ทำให้คนงานไม่สามารถสร้างความผูกพันและร่วมกันเรียกร้องสภาพการทำงานที่ดีขึ้นได้ | ที่มาภาพ: Hanna Jarzabek/Equal Times
ไม่มีข้อมูลที่เชื่อถือได้เกี่ยวกับรายได้ที่คนส่งของได้รับจริง แต่ตามตัวแทนสหภาพแรงงานและคนทำงานบางคน เป็นเรื่องปกติที่รายได้เฉลี่ยของพวกเขาจะต่ำกว่าค่าแรงขั้นต่ำรายชั่วโมง แนวคิดที่ว่าพวกเขามีอิสรภาพมากขึ้นเป็นเพียงความเข้าใจผิด เนื่องจากเงื่อนไขทั้งหมดถูกกำหนดโดยแพลตฟอร์ม และคนส่งของไม่สามารถเลือกปฏิเสธงานได้ทุกครั้ง แม้ว่าจะไม่มีกำไรก็ตาม ส่วนความยืดหยุ่นและความเป็นไปได้ในการรวมงานหลายแพลตฟอร์ม ผลลัพธ์มักเป็นความเครียดและความเหนื่อยล้าเพิ่มเติม
"หนึ่งในปัจจัยความเครียดที่ใหญ่ที่สุดในชีวิตของคนคือความไม่แน่นอน" โดโรตา เมเรช-คอท (Dorota Merecz-Kot) แพทย์ที่สถาบันจิตวิทยาแห่งมหาวิทยาลัยวูช และผู้ร่วมงานในการศึกษาที่กำลังดำเนินการในหลายประเทศในยุโรปเกี่ยวกับความเสี่ยงด้านสุขภาพและความปลอดภัยของการทำงานแพลตฟอร์ม กล่าว "ระบบคอมพิวเตอร์และการกระทำที่ไม่มีคำอธิบาย" ที่ "คุณไม่สามารถอุทธรณ์หรือนำเสนอข้อโต้แย้งของคุณได้" สร้าง "ความรู้สึกของความไม่ยุติธรรมและการเลือกปฏิบัติอย่างเป็นระบบ ซึ่งในระยะยาว ทำให้คุณรู้สึกเหมือนคุณไม่ใช่ใครและความคิดเห็นของคุณไม่สำคัญ เมื่อเวลาผ่านไป มันกลายเป็นเรื่องยากที่จะต่อสู้เพื่อตัวเอง" เธอเสริม
Alex V. อายุ 23 ปี จากเบลารุส เขาอาศัยอยู่ในโปแลนด์มาหลายปีแล้ว และปัจจุบันรวมงานเป็นไรเดอร์ส่งอาหารให้กับ Pyszne.pl เข้ากับการเรียน เขาพูดภาษาโปแลนด์ได้อย่างคล่องแคล่ว ซึ่งเป็นข้อกำหนดสำคัญที่ Pyszne.pl แตกต่างจากแพลตฟอร์มอื่นๆ ที่มักจ้างแรงงานข้ามชาติที่ไม่สามารถพูดภาษาถิ่นได้ สำหรับแรงงานข้ามชาติจำนวนมาก งานดังกล่าวเป็นตัวเลือกการจ้างงานเดียวที่พวกเขามี แต่ก็ทำให้พวกเขาเสี่ยงต่อการถูกเอาเปรียบมากขึ้นด้วย | ที่มาภาพ: Hanna Jarzabek/Equal Times
การต่อสู้ด้านสิทธิแรงงานในภาคธุรกิจนี้มีความซับซ้อนมาก คนส่งของส่วนใหญ่ทำงานคนเดียว ทำให้พวกเขาสร้างความผูกพันกับคนงานคนอื่นๆ ได้ยาก โดยเฉพาะแรงงานต่างชาติที่ไม่มีเอกสารจำนวนมากที่เช่าบัญชีคนส่งของต่อและชอบเก็บตัวเงียบๆ เพราะกลัวจะสูญเสียแหล่งรายได้ ตามที่เมเรช-คอท กล่าว พวกเขาไม่มองตัวเองเป็นกลุ่มอาชีพที่มั่นคง ซึ่งจำกัดความสามารถในการแสดงข้อเรียกร้องร่วมกันหรือสร้างแรงกดดันในการเจรจาเพื่อสภาพการทำงานที่ดีขึ้น แม้จะมีความท้าทาย แต่ก็มีความคิดริเริ่มของแต่ละบุคคลและแบบรวมกลุ่มหลายอย่างเกิดขึ้น
Tomek เข้าร่วมการประท้วงของคนส่งอาหาร Glovo ในโปซนานในปี 2023 ที่นำไปสู่การสร้าง "ความคิดริเริ่มแรงงานคนส่งของ" (Inicjatywa Pracownicza Kurierów) แม้ว่าจะไม่สามารถดำเนินการอย่างเป็นทางการในฐานะสหภาพแรงงานได้เนื่องจากไม่มีความสัมพันธ์ทางสัญญาระหว่างคนทำงานกับแพลตฟอร์ม แต่ความคิดริเริ่มนี้สามารถได้รับการปรับปรุงบางอย่าง เช่น โบนัสสำหรับสภาพอากาศแย่ กลุ่มนี้ได้ทำการสำรวจเกี่ยวกับสภาพการทำงานผ่านกลุ่ม Telegram โดยมีคนทำงานส่งของถึง 300 คนเข้าร่วม ด้วยข้อมูลนี้ เมื่อฤดูร้อนที่แล้ว พวกเขาไปหากระทรวงแรงงาน
"เรานำเสนอสถานการณ์ของเราให้พวกเขาฟัง และการตอบสนองของพวกเขาคือความประหลาดใจ โดยเฉพาะเกี่ยวกับปัญหาต่างๆ เช่น สัญญาเช่า" Tomek อธิบาย "ผมยิ่งประหลาดใจมากขึ้นที่ หลังจากแอปฯ นี้ทำงานในโปแลนด์มา 5 ปีแล้ว พวกเขาไม่รู้ว่ามันทำงานอย่างไรจริงๆ พวกเขาบอกเราว่าจะไปตรวจสอบ เรายังคงรออยู่"
MrKretRI และ LeoRossa98 ตรวจสอบกล้อง GoPro ที่พวกเขาพกติดตัวไปเมื่อส่งออเดอร์รอบๆ เมืองราดอม ในวิดีโอที่พวกเขาโพสต์บนโซเชียลมีเดีย พวกเขาพยายามแสดงความเป็นจริงที่โหดร้ายของงานที่พวกเขาทำ คู่รักคู่นี้เคยทำงานด้านการตลาดดิจิทัล แต่หลังจากการระบาดใหญ่โควิด-19 และการเพิ่มขึ้นของระบบ AI พวกเขาต้องหาแหล่งรายได้เพิ่มเติม พวกเขาชื่นชมกระบวนการสมัครที่รวดเร็วและความยืดหยุ่น แต่ยอมรับว่าสภาพการทำงานต้องการการปรับปรุง อัตราแบบไดนามิกของแพลตฟอร์มไม่ได้คำนึงถึงปัจจัยต่างๆ เช่น การจราจรหรือเวลารอคอย ซึ่งลดรายได้ของพวกเขา รายได้รายสัปดาห์ของพวกเขากับ Uber อยู่ประมาณ 300-500 ซลอตี (ประมาณ 70-116 ยูโร) | ที่มาภาพ: Hanna Jarzabek/Equal Times
เคียร์วิอัก กำลังพูดคุยกับ Franek ซึ่งก็เป็นสมาชิกสหภาพแรงงานคนส่งของที่ Pyszne.pl เช่นกัน นอกจากกิจกรรมสหภาพแรงงานปกติแล้ว กลุ่มนี้ยังเข้าร่วมในความคิดริเริ่มที่สร้างสรรค์มากขึ้น เช่น การประชุมวิชาการและการผลิตสารคดี ในปี 2024 เรื่องราวของพวกเขายังเป็นแรงบันดาลใจให้เกิดการสร้างละครในโปซนาน การแสดงเกิดขึ้นพร้อมกับการนัดหยุดงานที่จัดโดยคนงานส่งของ Glovo ในเมืองนั้น และทั้งผู้กำกับละครและนักแสดงบางคนได้เข้าร่วมการประท้วงด้วย | ที่มาภาพ: Hanna Jarzabek/Equal Times
การเติบโตของการรวมตัวเป็นสหภาพแรงงานในหมู่คนงานส่งของและคนงานแพลตฟอร์มอื่นๆ ยังขึ้นอยู่กับการสร้างความตระหนักเกี่ยวกับความสำคัญของการรวมมือกันเพื่อสิทธิแรงงาน อย่างไรก็ตาม รูปแบบแรงงานที่พัฒนาขึ้นในโปแลนด์ตั้งแต่การเปลี่ยนผ่านสู่ตลาดเสรีไม่ได้ช่วยให้งานนี้ง่ายขึ้น ตามที่ผู้เชี่ยวชาญอย่างมูซินสกีระบุ การต่อรองร่วมเป็นยาก และจำกัดอยู่ในบางภาคธุรกิจ เช่น การทำเหมือง ในส่วนอื่นๆ ข้อตกลงเฉพาะบุคคลเป็นเรื่องปกติ เช่นเดียวกับในสหรัฐอเมริกาและสหราชอาณาจักร ในสถานการณ์นี้ การสร้างความตระหนักของสาธารณะและของคนทำงานเองถือเป็นสิ่งสำคัญต่อการส่งเสริมการปกป้องสิทธิของพวกเขา
Zentrale กลุ่มนักกิจกรรมคนทำงานส่งของจากหลายเมืองในโปแลนด์ กำลังมุ่งพลังงานไปที่การสร้างความตระหนักของสาธารณะ การมีส่วนร่วมในการสนทนา และการสร้างแรงกดดันต่อผู้ที่ถือกุญแจสำคัญของการปฏิรูปที่อาจเกิดขึ้น
"ในโปแลนด์ ประเด็นเรื่องสัญญาถูกผลักไปด้านหลัง" โวยเตก เดเรเซฟสกี (Wojtek Dereszewski) หนึ่งในผู้ก่อตั้ง Zentrale อธิบาย "สิ่งสำคัญที่สุดสำหรับคนงานส่งของคือค่าจ้าง มันจะยอดเยี่ยมมากหากสามารถปรับปรุงในด้านนี้ได้ในโปแลนด์ แต่ผมไม่แน่ใจมากในเรื่องนี้ เมื่อพิจารณาจากสถานการณ์ทางการเมืองในปัจจุบันและแนวโน้มทางประวัติศาสตร์เมื่อพูดถึงวิธีการจัดการกับสิทธิแรงงานที่นี่"
"คนส่วนใหญ่ที่ทำงานในภาคธุรกิจนี้เป็นคนหนุ่มสาว" เมเรช-คอท กล่าว "บางทีในช่วงนี้ของชีวิต พวกเขาอาจยังไม่มีมุมมองระยะยาวที่จำเป็นในการต่อสู้เพื่อสิทธิของตน แต่นั่นคือสิ่งที่รัฐมีไว้เพื่อ คือการตระหนักถึงผลกระทบทางสังคมระยะยาวของการกระทำหรือการไม่กระทำใดๆ ไม่ต้องใช้จินตนาการมากในการเข้าใจว่าจะเกิดอะไรขึ้นในอนาคตอันใกล้กับคนที่ทำงานหนักเกินไป ทำงานหนักเป็นเวลานานและมักอยู่ในสภาพอากาศที่ยากลำบาก นี่ไม่ใช่เรื่องของการประหยัดเงินตอนนี้เพื่อสร้างทุนในอนาคต เงินที่ระบบประหยัดได้ในปัจจุบันในภาคธุรกิจนี้จะทำให้เราต้องจ่ายราคาแพงในภายหลัง มันจะส่งผลให้เกิดความสูญเสียทั้งในระดับบุคคลและระดับสังคม แพลตฟอร์มจะอยู่ที่นี่ต่อไป คำถามตอนนี้คือในรูปแบบใดและภายใต้เงื่อนไขใด"
