ผลจากการเบิกความเป็นพยานผู้เชี่ยวชาญในคดี ม.112 ของ ‘อานนท์ นำภา’ มาหลายคดี นั่งฟังอานนท์ให้การต่อศาลมาหลายต่อหลายครั้ง วันหนึ่ง ‘สมชาย ปรีชาศิลปกุล’ อาจารย์ประจำคณะนิติศาสตร์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ ลุกขึ้นเบิกความต่อศาลว่า ‘อานนท์เป็นรอยัลลิสต์’

ประชาไทชวนเปิดมุมมองใหม่มองความเป็นรอยัลลิสต์ในตัวอานนท์ ผ่านสายตาอาจารย์กฎหมาย

สมชาย ปรีชาศิลปกุล

อะไรทำให้อาจารย์เบิกความต่อศาลว่าอานนท์เป็นรอยัลลิสต์ ?

สมชาย : หลังจากวันที่ 3 ส.ค. 2563 ที่อานนท์ได้ปราศรัยที่ถนนราชดำเนิน โดยแต่งตัวเป็นแฮร์รี่ พอตเตอร์ และพูดถึงตำแหน่งแห่งที่ของสถาบันกษัตริย์ในรัฐธรรมนูญและในสังคมไทย เข้าใจว่าอานนท์มีการปราศรัยในลักษณะนี้อีกเป็นจำนวนมากและถูกฟ้องเป็นคดีต่างกรรมต่างวาระกันหลายคดี ในบางคดีที่ผมไปเป็นพยาน ข้อกล่าวหาที่มีต่ออานนท์คือการกระทำความผิดตาม ม.112 ที่เรารู้จักกันในชื่อเรียกทั่วไปว่า ข้อหาหมิ่นพระบรมเดชานุภาพ แล้วก็ข้อหาเป็นการฝ่าฝืนต่อ ม.6 ของรัฐธรรมนูญว่าด้วยสถานะอันล่วงละเมิดมิได้ของพระมหากษัตริย์

“ในการกล่าวหาของฝ่ายโจทก์ก็จะมีการกล่าวหาว่าอานนท์ทำอะไรบ้างที่เป็นการละเมิดต่อ ม.6 ตามรัฐธรรมนูญ รวมถึงการกระทำที่เป็นความผิดตาม ม.112 ในความเห็นผม เวลาที่เราจะพิจารณาการกระทำของอานนท์ เรื่องสำคัญคือเรื่องเสรีภาพในการแสดงความเห็น นับตั้งแต่อานนท์ปราศรัยเมื่อวันที่ 3 ส.ค.63 เป็นต้นมา ในความเห็นของผม อานนท์ นำภา คือ ‘รอยัลลิสต์’ ถ้าแปลเป็นภาษาไทยอานนท์คือพวกกษัตริย์นิยม”

กษัตริย์นิยมในที่นี้หมายถึงรอยัลลิสต์ในระบอบประชาธิปไตยที่มีพระมหากษัตริย์ดำรงอยู่ ไม่ใช่รอยัลลิสต์ในระบอบสมบูรณาญาสิทธิราชย์ ความหมายที่พูดถึงอานนท์ในฐานะรอยัลลิสต์ หมายความถึงกลุ่มคนที่ยังยอมรับกับสถาบันกษัตริย์ภายใต้ระบอบประชาธิปไตย โดยที่ยังมีรัฐธรรมนูญอยู่

สิ่งที่อานนท์พยายามนำเสนออย่างสม่ำเสมอคือเรียกร้องให้มีการปรับปรุงแก้ไขและตั้งคำถามในบางเรื่องที่เป็นปัญหาในเชิงหลักการ เช่น เรื่องการจัดวางสถาบันกษัตริย์ที่ขัดต่อหลักการ King can do no wrong หรือไม่ ถ้าแปลเป็นไทยหลักการ King can do no wrong คือพยายามจัดวางให้สถาบันพระมหากษัตริย์ไปพ้นจากข้อขัดแย้งทางการเมือง สิ่งที่อานนท์ นำภา พูดมาอย่างต่อเนื่องและสม่ำเสมอคือว่า มีบางเรื่องมีปัญหาและควรต้องจัดการให้ทั้งหมดกลับเข้าไปอยู่ในร่องรอยของระบอบประชาธิปไตย โดยมีรัฐธรรมนูญเป็นกฎหมายในการกำกับจัดวางสถาบันต่างๆ เหล่านี้

“ถ้าถามผม อานนท์คือรอยัลลิสต์ คือพวกกษัตริย์นิยม และผมคิดว่าอานนท์น่าจะเป็นพวกกษัตริย์นิยมของจริงซะด้วยซ้ำ กษัตริย์นิยมของจริงในที่นี้หมายความว่า ถ้าคุณต้องการให้สถาบันกษัตริย์ดำรงอยู่ได้ แปลว่าต้องยอมให้มีการแสดงความเห็นวิพากษ์วิจารณ์เกิดขึ้นได้บ้าง ปฏิเสธไม่ได้ว่าบางครั้งอาจจะมีการกระทำหรือมีอะไรก็ตามที่ดูทำให้สถาบันกษัตริย์อาจถูกมองไปว่าไม่ได้ดำรงตนอย่างเป็นกลาง ไม่ได้ดำรงตนอยู่เหนือการเมือง หรือมีการออกกฎหมายที่ทำให้มีคนตั้งคำถามในเรื่องอำนาจของกษัตริย์เกิดขึ้น การแสดงความเห็นจะช่วยทำให้สถาบันกษัตริย์อยู่ในร่องในรอยของระบอบประชาธิปไตยมากขึ้น”

คนที่เป็นกษัตริย์นิยมในระบอบประชาธิปไตยพยายามทำให้สถาบันกษัตริย์มีที่ยืนอย่างชัดเจนและมั่นคงเสียด้วยซ้ำ และเป็นหัวใจที่อานนท์พยายามจะพูดมาตั้งแต่ปี 2563 เป็นต้นมา อานนท์ปราศรัยอยู่ในจุดยืนลักษณะเช่นนี้มาโดยตลอด

“ถ้าจะพูดแบบง่ายๆ อานนท์ไม่ใช่กษัตริย์นิยมแบบพวกที่หนุนสถาบันกษัตริย์แบบล้นเกิน ไม่ใช่ ‘ไฮเปอร์รอยัลลิสต์’ ถ้าเป็นกษัตริย์นิยมแบบล้นเกินจะห้ามพูดถึงแม้แต่น้อย เราจะพบว่าในสังคมไทยมีคนจำนวนมากเป็นไฮเปอร์รอยัลลิสต์ ผมคิดว่าไฮเปอร์รอยัลลิสต์จะทำให้เกิดปัญหากับสถาบันกษัตริย์ ในทั้งปัจจุบันและทั้งในทางระยะยาว เพราะฉะนั้นการมีคนอย่างคุณอานนท์ นำภา จะช่วยทำให้เกิดการถกเถียงแลกเปลี่ยนและตั้งคำถาม เพื่อจะจัดวาง โดยเฉพาะอย่างยิ่งสถาบันพระมหากษัตริย์ให้อยู่อย่างเหมาะสม ซึ่งการอยู่อย่างเหมาะสม ซึ่งจะทำให้สถาบันกษัตริย์มีความมั่นคงได้มากขึ้น มองในแง่นี้ผมจึงคิดอื่นใดไปไม่ได้เลย อานนท์เอาเข้าจริงคือพวกกษัตริย์นิยม”

นี่เป็นนิยามในมุมมองของอาจารย์ โดยเจ้าตัวไม่จำเป็นต้องเห็นด้วยใช่ไหม ?

สมชาย : อันนี้ต้องบอกก่อนว่า เวลาผมบอกว่าอานนท์เป็นพวกกษัตริย์นิยม เป็นรอยัลลิสต์ เป็นการพิจารณาจากท่าทีการแสดงความเห็นที่เขาได้แสดงออกมา เนื้อหาในการปราศรัยทั้งหมด โดยเฉพาะอย่างยิ่งหลังปี 2563 เป็นต้นมา เพราะฉะนั้นอานนท์จะคิดจริงๆ หรือเปล่า ผมไม่รู้ อานนท์อาจจะไม่เห็นด้วยกับสิ่งที่ผมพูดก็ได้

แต่ถามผม ถ้าผมมองไปแล้วเห็นคนในลักษณะเช่นนี้ ผมคิดว่าคนๆ นี้อย่างไรก็ต้องถูกจัดว่าเป็นรอยัลลิสต์ แน่นอนมีข้อจำกัดหลายๆ เรื่องที่เขาอาจจะมีความรู้สึกแตกต่างไป แต่ว่าสิ่งทั้งหมดที่แสดงออกผมเชื่อว่าเขาได้แสดงออกอย่างตรงไปตรงมาในหลายเรื่องที่คนจำนวนมากไม่กล้าแสดงออก แต่อานนท์กล้าแสดงออก การพิจารณาครั้งนี้จึงเป็นการมองจากภาพที่อานนท์แสดงออกต่อสาธารณะ

อานนท์ นำภา ในกิจกรรม 'เสกคาถาผู้พิทักษ์ปกป้องประชาธิปไตย' หรือ ม็อบแฮร์รี่พอตเตอร์

อาจารย์คิดว่าทำไมรอยลลิสต์ที่มีลักษณะวิพากษ์วิจารณ์สถานบันฯ ถึงไม่มีที่ยืนในสังคมไทย ?

“ผมคิดว่าไฮเปอร์รอยัลลิสต์ในสังคมไทยมีปัญหาในทางสติปัญญา ถ้าคุณเป็นรอยัลลิสต์จริง ถ้าคุณรักสถาบันฯ จริง คุณต้องคิดถึงการดำรงอยู่ของสถาบันฯ ในเชิงไม่ใช่แค่เพียงอำนาจ แต่ในเชิงความชอบธรรมและความเป็นเหตุเป็นผลด้วย”

สมชาย : ผมคิดว่าไฮเปอร์รอยัลลิสต์หรือพวกกษัตริย์นิยมล้นเกินไม่เข้าใจว่าสถาบันกษัตริย์จะดำรงอยู่ได้อย่างมั่นคง ปลอดภัย และเป็นที่รัก ต้องมีความชอบธรรมกำกับ ดังนั้นการที่ไฮเปอร์รอยัลลิสต์พยายามใช้อำนาจในการกดปราบและปรามคนที่แสดงความเห็นไม่เข้าหู ผ่านกลไกทางกฎหมายบางอย่าง เป็นการตอบโต้กับคนที่มีความปรารถนาดีต่อสถาบันกษัตริย์ในแบบที่คับแคบมาก

แน่นอนไฮเปอร์รอยัลลิสต์อาจจะทำให้เสียงของคนที่วิพากษ์วิจารณ์เบาลงได้ แต่ไฮเปอร์รอยัลลิสต์นี่แหละที่เป็นกลุ่มคนที่สร้างปัญหาให้สถาบันกษัตริย์ในสังคมไทย ผมคิดว่าคนกลุ่มนี้สร้างปัญหามากเสียกว่าคนที่เป็นรอยัลลิสต์ตัวจริงเสียงจริงเสียด้วยซ้ำ

ถ้าจะพูดอีกแบบไฮเปอร์รอยัลลิสต์ในสังคมไทยในช่วงอย่างน้อย 1-2 ทศวรรษมานี้ เราไม่เห็นกลุ่มคนที่ใช้สติปัญญาในการถกเถียงกับฝ่ายที่เห็นต่างมากเท่าไร สิ่งที่มักจะได้เห็นกลับเป็นการใช้อำนาจรัฐ กลไกรัฐเป็นเครื่องมือ เช่น เมื่อเห็นใครพูดในสิ่งที่ตัวเองไม่ถูกใจถูกหูก็จะเดินไปหาตำรวจแจ้งความเอาผิด ซึ่งหลังจากนั้นตำรวจ อัยการ ศาลก็จะทำหน้าที่เอาผิด บางคนได้ประกันตัว แต่ส่วนใหญ่ไม่ได้รับการประกันตัวและถูกวินิจฉัยว่ามีความผิด

“ไฮเปอร์รอยัลลิสต์ที่ผมเห็น ถนัดแต่การใช้อำนาจในการปราบอีกฝ่าย ส่วนการมาถกเถียงกันจริงๆ จังๆ ว่าสถาบันกษัตริย์ควรมีสถานะและบทบาทอย่างไรในระบอบประชา ประชาธิปไตยแทบจะไม่เห็นเลย ภายใต้บรรยากาศแบบนี้จริงๆ น่าเสียดายที่เราไม่เห็นพวกกษัตริย์นิยมหรือฝ่ายขวาที่มีปัญญาอย่างหม่อมราชวงศ์คึกฤทธิ์ ปราโมช อยู่ ถ้ามีแบบนั้นคุณต้องมาโต้ตอบกันด้วยสติปัญญา การจัดวางแบบไหนควรไม่ควร โดยเฉพาะยิ่งกฎหมายที่ออกมา ในสมัยคุณประยุทธ จันทร์โอชา แล้วนำมาซึ่งข้อวิพากษ์วิจารณ์อย่างกว้างขวางกฎหมายพวกนี้ควรมีหรือไม่ควร อย่างน้อยๆ คนอย่างหม่อมราชวงศ์คึกฤทธิ์ยังเป็นคนที่โต้ตอบกับเรื่องต่างๆ ด้วยการใช้เหตุผลและสติปัญญา”

ดูเหมือนว่าในขณะที่มีการแสดงความเห็นหรือวิพากษ์วิจารณ์เกิดขึ้นอย่างกว้างขวาง แทนที่ฝ่ายไฮเปอร์รอยัลลิสต์จะใช้สติปัญญามาตอบโต้หรือถกเถียงกัน กลับใช้แต่เพียงอำนาจ และเมื่อใช้อำนาจถี่ขึ้นก็ยิ่งทำให้ไฮเปอร์รอยัลลิสต์ในเมืองไทยในตอนนี้มุ่งเน้นแต่การใช้อำนาจจนเคยตัวและคิดว่าอำนาจจะปิดปากปิดความเห็นที่เกิดขึ้นในสังคมได้ ผมอยากจะยืนยันว่าไม่จริง คำถาม ข้อสงสัย หรือข้อวิพากษ์วิจารณ์จะยังคงอยู่ เช่นผมอยากฟังคำอธิบายของพวกกษัตริย์นิยมล้นเกินว่ากฎหมายที่เกี่ยวกับเรื่องการจัดการทรัพย์สินของกษัตริย์ที่เปลี่ยนแปลงไปเป็นสิ่งที่รอบคอบแล้ว เป็นสิ่งที่ถูกต้องแล้วหรือ และเป็นอีกประเด็นหนึ่งที่อานนท์ก็ตั้งคำถาม ความจริงนี่น่าจะเป็นโอกาสอันดีที่ควรมีคนออกมาชี้แจง แต่ก็ไม่มีใครออกมาพูดหรืออธิบายอะไรจนบัดนี้

ไฮเปอร์รอยัลลิสต์ไทยจะสามารถสร้างกลไกอย่างอื่นมารักษาสถาบัน รักษาเสถียรภาพความมั่นคงของสถาบันพระมหากษัตริย์ไว้มากขึ้นกว่าปัจจุบันได้ไหม

สมชาย : ถ้าดูจากวิธีการและใช้กระบวนการใช้ทางกฎหมายมาจัดการกับพวกที่เป็นกษัตริย์นิยมแบบอานนท์ก็ต้องยอมรับว่ามีผลพอสมควร เนื่องจากมีผลทำให้คนจำนวนมากที่วิพากษ์วิจารณ์สถาบันฯ เงียบเสียงไป ผมคิดว่าไฮเปอร์รอยัลลิสต์มองว่าสถานการณ์เช่นนี้น่าจะพอเป็นที่ยอมรับได้ในระดับหนึ่ง ไม่ปล่อยให้เสียงวิพากษ์วิจารณ์เหล่านี้ดังออกมาอย่างกว้างขวาง แต่ถ้าถามว่าในระยะยาวจะเป็นผลดีต่อสถาบันพระมหากษัตริย์ของไทยหรือไม่ เรื่องนี้น่าเป็นห่วง

“มีคนจำนวนไม่น้อยที่รู้สึกว่าอานนท์ไม่ใช่อาชญากรที่จะต้องถูกประณาม ต้องไม่ลืมว่าอานนท์ติดคุกมาเป็นเวลาปีกว่า หมายความว่าอานนท์แทบจะสื่อสารกับสังคมน้อยมาก แต่คนยังไม่ลืมอานนท์ ในแง่นี้ผมคิดว่าไฮเปอร์รอยัลลิสต์ควรคิดถึงเรื่องนี้ด้วยสติปัญญามากขึ้น คิดถึงเรื่องนี้ด้วยอำนาจแต่เพียงอย่างเดียวไม่เป็นผลดี ถ้าสมมติว่าเป็นคนที่ปรารถนาดีต่อสถาบันพระมหากษัตริย์ของไทยอย่างจริงจัง”

ชนชั้นนำไทยควรจัดวางคนอย่างอานนท์ไว้อย่างไรดี เพื่อให้สังคมไปต่อด้วยกันได้ ?

สมชาย : ถ้าเรายอมรับว่าการแสดงความเห็นต่างไม่ใช่เรื่องแปลกประหลาด คิดจากรัฐธรรมนูญที่เป็นอยู่ในปัจจุบัน ตราบเท่าที่การแสดงความเห็นนั้นไม่ได้เป็นการแสดงความเห็น เพื่อล้มล้างสถาบันพระมหากษัตริย์ ผมคิดว่าเรื่องนี้น่าจะเป็นสิ่งที่พอจะยอมรับกันได้หรือเปล่า คือเสรีภาพในการแสดงความเห็น

“ถ้าคิดควบคู่ไปกับบทบัญญัติตามรัฐธรรมนูญเรื่องสถาบันพระมหากษัตริย์ดำรงอยู่ในสถานะอันเป็นที่เคารพสักการะ ผู้ใดจะล่วงละเมิดมิได้ คือแปลว่าการแสดงความเห็นทำได้ การแสดงความเห็นติติงทำได้ แต่ต้องตราบเท่าที่ไม่เป็นการแสดงความเห็นล้มล้างหลักการเรื่องสถาบันพระมหากษัตริย์ซึ่งดำรงอยู่ในสถานะอันเป็นที่เคารพสักการะ ผมอยากจะย้ำว่า อานนท์ที่ผ่านมา เท่าที่ผมเป็นพยานมาหลายคดี ได้อ่านคำปราศรัย ได้อ่านความเห็น ผมไม่เห็นอานนท์ นำภา แสดงความเห็นเรื่องการล้มล้างสถานบันฯ เลย อานนท์แสดงความเห็นว่ามีบางเรื่องที่เป็นข้อสงสัย มีบางเรื่องที่เป็นคำถาม แล้วสิ่งที่อานนท์จะย้ำอยู่ตลอดคือทำให้ทั้งหมดอยู่ภายใต้หลักการที่เรียกว่า King can do no wrong นี่คือการจัดวางสถาบันกษัตริย์ให้ดำรงอยู่เหนือการเมือง ไม่มายุ่งเกี่ยวกับการเมือง ไม่จำเป็นต้องใช้อำนาจ แต่สร้างความชอบธรรมในตัวสถานบันฯ”

 

สมชายขณะร่วมกิจกรรม "ยืนหยุดทรราช" เชียงใหม่

กรณีการขังอานนท์อย่างยาวนานรอบนี้ อาจารย์ประเมินว่าเป็นตัวอย่างของการปรามหรือไม่ หากอานนท์ได้ประกันตัวต่อสู้คดีอย่างเป็นธรรมจะทำให้เกิดความเปลี่ยนแปลงอะไรบ้าง

“อานนท์นอกจากเป็นพวกกษัตริย์นิยมตัวจริงแล้ว อานนท์ยังเป็นพวกเชื่อความเป็นธรรมในระบบกฎหมายโดยรวม แปลว่าอานนท์ยังเคารพระบบกฎหมายโดยรวม ที่อานนท์ยังสู้อยู่ทุกวันนี้ ถ้าใครเคยเข้าไปฟังการพิจารณาคดีจะเห็นว่าอานนท์จะสู้ในกระบวนการยุติธรรมโดยใช้หลักการตลอดเวลา คนแบบนี้ไม่ได้หนีจากระบบกฎหมาย ถ้าเทียบอานนท์ แตกต่างอย่างมากจากคนที่ฉีกรัฐธรรมนูญแล้วนิรโทษกรรมตัวเอง อานนท์ไม่เคยหนีจากกระบวนวิธีพิจารณาคดี ซึ่งในแง่นี้อานนท์เป็นคนที่จงรักภักดีต่อระบบกฎหมายมาก”

สมชาย : การเอาคนอย่างอานนท์ไปขังไว้มีประโยชน์อะไรต่อสังคมโดยรวม ไฮเปอร์รอยัลลิสต์อาจจะคิดว่าการเอาคนไปขังไว้แล้วจะทำให้สังคมลืมหรือกลัวได้ อาจจะทำให้คนกลัว ทำให้คนระมัดระวังในการที่จะแสดงความเห็นเกี่ยวกับเรื่องนี้มากขึ้นได้ แต่ทำให้คนลืมไหม อันนี้ผมไม่แน่ใจ

ในประวัติศาสตร์ของมนุษยชาติเรามีคนที่ติดคุก แต่ไม่ถูกลืม หลายคนยิ่งติดนาน คนยิ่งจำเขาได้ เช่น เนลสัน แมนเดลา และในกรณีของอานนท์ ผมคิดว่าคนไม่ลืม ยิ่งติดนานน่าจะทำให้เรื่องของอานนท์ถูกพูดถึงไม่น้อยกว่าเดิม และนั่นจะเป็นปัญหาต่อระบบกฎหมายและไฮเปอร์รอยัลลิสต์ อานนท์มีข้อโต้แย้ง มีข้อต่อสู้ ดังนั้นก็ถกเถียงกันได้ เป็นพื้นฐานที่ต่ำที่สุดและจะทำให้สังคมอยู่รวมกันได้ ต้องยอมรับว่าในสังคมนี้ เราไม่อาจทำให้ทุกคนคิดเห็นกับเรื่องใดเรื่องหนึ่งเหมือนกันทั้งหมดได้ เราจะจัดการอย่างไร

การให้ประกันตัวออกมาสำหรับคนที่คดียังไม่สิ้นสุด อย่างน้อยก็จะทำให้เห็นว่าเรื่องนี้พยายามใช้กฎหมายอย่างตรงไปตรงมา

“สายตาของไฮเปอร์รอยัลลิสต์ที่มองไปที่อานนท์ ผมอยากให้มองใหม่ อานนท์คือกษัตริย์นิยมคนหนึ่งที่จริงใจ และผมคิดว่าจริงใจมากกว่าพวกไฮเปอร์รอยัลลิสต์เสียด้วยซ้ำ”

เป็นไปได้ไหมว่าถ้าให้ประกันตัวออกมาอานนท์จะลี้ภัย ?

สมชาย : ผมไม่ใช่อานนท์ แต่ถ้าให้อธิบายอานนท์จากจุดเริ่มต้นมาจนถึงวันนี้ผมคิดว่าคนอย่างอานนท์ไม่หนีไปไหน