เป็นเวลาเกือบ 10 ปีที่การประกอบกิจการเหมืองแร่โปแตช ของบริษัท ไทยคาลิ จำกัด ที่ตั้งอยู่ในตำบลหนองไทร อำเภอด่านขุนทด จังหวัดนครราชสีมา ได้สร้างร่องรอยเปลี่ยนแปลงที่ลึกเกินกว่าพื้นดินและผืนน้ำจะฟื้นตัวได้ง่าย ผลกระทบได้ทำลายระบบนิเวศชุมชนทำให้เกิดดินเค็ม น้ำเค็ม จนผืนแผ่นดินไร้ความสามารถในการเพาะปลูกพืชหรือเลี้ยงสัตว์ และสั่นคลอนโครงสร้างทางสังคมและเศรษฐกิจของผู้คนในชุมชน

หลายครอบครัวต้องขายที่ดินทำกินเพราะหนี้สินถาโถม ต้องละทิ้งอาชีพเกษตรกรรมซึ่งเคยเป็นรากฐานของชีวิต แล้วหันไปพึ่งงานรับจ้างที่รายได้ไม่แน่นอนและไร้หลักประกัน เหลือเพียงบ้านที่อยู่อาศัยซึ่งกลายเป็นที่พึ่งพิงสุดท้าย

ในทางนิเวศวิทยาและสิ่งแวดล้อม (environmental and ecology) เราไม่อาจแยกมนุษย์ออกจากระบบนิเวศที่เขาอาศัยอยู่ได้ สิ่งแวดล้อมไม่ได้เป็นเพียงฉากหลังของการดำรงชีวิต หากแต่เป็นโครงสร้างที่กำหนดวิถีชีวิตวิถีการผลิต และแม้แต่โลกทัศน์ของผู้คนในชุมชน ความสัมพันธ์ระหว่างมนุษย์และสิ่งแวดล้อมในพื้นที่ชุมชนตำบลหนองไทรจึงแปรเปลี่ยนผันไปอย่างรุนแรง ภายใต้แรงกดดันของอำนาจรัฐและทุน

แม้เหลือเพียงบ้านเรือน แต่ความไม่แน่นอนทางกายภาพก็ยังคงดำเนินอยู่ เพราะสภาพแวดล้อมโดยรอบชุมชนยังเต็มไปด้วยการปนเปื้อนของเกลือ ทั้งในน้ำ ดินและอากาศ แหล่งน้ำสาธารณะของชุมชนหลายแห่งมีความเค็มมากกว่าระดับน้ำทะเลถึงสี่เท่า โดยสถาบันวิจัยแสงซินโครตรอนได้ลงพื้นที่ตรวจน้ำในชุมชนและพบว่าน้ำในพื้นที่ มีความเค็มสูงถึง 115 กรัมต่อลิตร หรือประมาณ 4 เท่าของน้ำทะเล ทำให้ไม่สามารถใช้ทำเกษตรได้ โดยเฉพาะค่าโปแตสเซียมคลอไรด์ที่ควรไม่เกิน 100 PPM แต่กลับพบสูงสุดถึง 1,000 PPM ซึ่งสภาพดังกล่าวทำให้น้ำมีประสิทธิภาพการกัดกร่อนสูงผิดปกติ ต้นตอสำคัญของปัญหานี้ คือ การปล่อยน้ำเค็มจากเหมืองแร่ทิ้งลงสู่คลองลำมะหลอด หนองมะค่านอก หนองมะค่าใน หนองน้ำในวัดหนองไทร ซึ่งเป็นแหล่งน้ำสาธารณะของชุมชน ทำให้เกิดการสะสมของความเค็มในระบบนิเวศ ส่งผลให้ดินเสื่อมคุณภาพจนไม่สามารถเพาะปลูกได้ พืชผลตายเป็นวงกว้าง และสัตว์น้ำในแหล่งน้ำล้มตายหรือลดจำนวนลงอย่างรวดเร็ว ซึ่งไม่เพียงแต่สิ่งแวดล้อมเท่านั้นที่ได้รับผลกระทบ แต่แม้กระทั่งบ้านเรือนที่อยู่อาศัย ทั้งโครงสร้างพื้นฐาน เช่น อิฐก่อ ปูนก่อ เหล็กเส้นในคอนกรีต  ก็ถูกกัดกร่อนพังทลายและเสื่อมสภาพลงอย่างน่าสลด

การทำเหมืองโปแตชสามารถทำให้น้ำใต้ดินมีปริมาณสูงขึ้นและดันตัวขึ้นมาได้ เนื่องจากกระบวนการสกัดแร่ไปลดแรงกดทับของชั้นหินเหนือแร่โปแตช เมื่อชั้นหินถูกนำออกไป ช่องว่างที่เกิดขึ้นจะเปิดโอกาสให้น้ำใต้ดินจากบริเวณใกล้เคียงไหลซึมเข้ามาแทนที่ได้อย่างรวดเร็ว อีกทั้งการรบกวนโครงสร้างของดินและหินจากการทำเหมืองยังทำให้โครงสร้างเปราะบางและเกิดช่องว่างมากขึ้น ส่งผลให้น้ำจากชั้นบนไหลลงสู่ชั้นหินล่างและสะสมตัวเพิ่มขึ้น การสะสมนี้ก่อให้เกิดแรงดันน้ำในชั้นดินสูงขึ้น จนทำให้ดินเกิดการดันตัวและเปลี่ยนแปลงสภาพตามมาในที่สุด โดยผู้เขียนจะยกตัวอย่างผลกระทบเรื่องที่อยู่อาศัย ที่ผู้เขียนได้ลงพื้นที่สำรวจในชุมชนมาเป็นเวลามากกว่า 5 เดือน

ภาพแม่ไปล่และครอบครัวที่อาศัยอยู่ในบ้าน (แม่ไปล่นั่งอยู่ทางขึ้นบันได)  

กรณีบ้านของแม่ไปล่ ยอพันดุง ตั้งอยู่ที่บ้านดอนแต้ว ต.หนองไทร อ.ด่านขุนทด จ.นครราชสีมา เป็นหมู่บ้านที่ไกลออกมาจากตัวเหมืองประมาณ 1.5 กิโลเมตร โดยการวัดระยะทางเป็นเชิงเส้นตรง และไกลอออกมาจากตัวเหมืองประมาณ 5 กิโลเมตร โดยการวัดระยะทางตามถนน กำลังเผชิญปัญหาหนักในชีวิตประจำวันจากผลกระทบโดยตรงที่ได้รับจากการทำเหมืองโปแตช จากครอบครัว 6 ชีวิตที่อาศัยอยู่ร่วมกันในบ้านหลังเดิม ซึ่งไม่เคยได้รับการซ่อมแซมตั้งแต่ได้รับผลกระทบ บ้านทั้งหลังค่อย ๆ ทรุดโทรมลงอย่างเห็นได้ชัด ผนังเต็มไปด้วยคราบความชื้นและคราบขาว กำแพงอิฐที่มีรูพรุนเริ่มเสี่ยงต่อการพังทลาย ห้องน้ำก็กลายเป็นปัญหาใหญ่เพราะน้ำในท่อสิ่งปฏิกูลเต็มอยู่เสมอจากน้ำใต้ดินที่ซึมขึ้นมา ต้องเสียค่าใช้จ่ายจ้างรถสูบอยู่บ่อยครั้งจนกระทบรายได้ อีกทั้งพื้นดินรอบบ้านยังมีความชื้นเค็มสะสม ทำให้พืชผักรอบบ้านตายหมดไปและไม่สามารถปลูกขึ้นได้อีกเลย

บ้านของแม่ไปล่ตั้งอยู่ในพื้นที่ลุ่มต่ำกว่าคลองลำมะหลอด ซึ่งเป็นแหล่งน้ำสาธารณะสำคัญของชุมชน เดิมทีคลองสายนี้เป็นแหล่งน้ำสายหลักที่ชุมชนใช้ในการอุปโภคและบริโภค ไม่ว่าจะใช้ทำการเกษตร แหล่งอาหารสำคัญและใช้ภายในครัวเรือน แต่ปัจจุบันคลองลำมะหลอดกลายเป็นคลองน้ำเสียจากการรับน้ำทิ้งของเหมืองโปแตชที่มีการปนเปื้อนของเกลือ จนไม่สามารถนำน้ำในคลองมาใช้ประโยชน์ได้อีก ซึ่งความเปลี่ยนแปลงนี้ไม่ใช่เรื่องไกลตัว โดยเฉพาะบ้านของแม่ไปล่ตั้งอยู่ในระดับพื้นที่ลุ่มต่ำกว่าแนวคลอง ทำให้ทุกครั้งเมื่อเวลาน้ำหลาก น้ำเค็มจะไหลเข้าท่วมบ้านโดยไม่สามารถหลีกเหลี่ยงได้ แม่ไปล่เล่าว่าในปี 2562 เคยเกิดเหตุการณ์น้ำท่วมล้นคลองจากการปล่อยน้ำเสียของเหมืองโปแตช ทำให้น้ำล้นเข้าท่วมบ้านของแม่ไปล่ โครงสร้างบ้านเรือนที่เป็นปูนก่อและอิฐก่อถูกกัดเซาะจนผุกร่อนและสร้างความเสียหายอย่างรุนแรง อีกทั้งยังมีปัญหาน้ำใต้ดินที่ดันตัวสูงขึ้น โดยน้ำใต้ดินจะเคลื่อนตัวขึ้นมาสู่ผิวดินแทรกเข้าสู่ฐานรากและผนังบ้าน เกิดการดูดซึม เกลือในน้ำจะสะสมในเนื้อปูนหรืออิฐ เกิดคราบขาวและความชื้นถาวร จนทำให้กำแพงบ้านอ่อนแอและเสี่ยงพังทลายลง นอกจากนี้ พื้นดินรอบบ้านยังคงมีความชื้นสูงอยู่ตลอดเวลา เมื่อถึงฤดูฝน น้ำฝนที่ตกลงมาจะไม่สามารถซึมลงดินได้ตามปกติ แต่จะขังอยู่บนผิวดินนานหลายวันกว่าจะระเหยหรือแห้ง หากเกิดฝนตกหนักต่อเนื่องหลายวัน น้ำก็จะเอ่อท่วมเข้ามาในบ้านอีกครั้ง ทำให้การอยู่อาศัยลำบากยิ่งขึ้น

พื้นดินรอบบ้านที่มีความชื้นอยู่ตลอดเวลา คอกวัวใหม่ที่ต้องใช้ดินถมสูงขึ้นเพื่อหนีความชื้น

พื้นดินรอบบ้านของแม่ไปล่มีความชื้นตลอดเวลา แม้ในฤดูแล้งดินก็ยังไม่แห้ง เนื่องจากน้ำใต้ดินดันความชื้นขึ้นมา ทำให้ดินเก็บความชื้นและอมน้ำอยู่เสมอ แม่ไปล่เล่าว่าในช่วงฤดูแล้งหรืออากาศร้อนจัด สภาพแวดล้อมที่เต็มไปด้วยเกลือและสารปนเปื้อนทำให้เกิดอาการระคายเคืองที่ผิวหนัง คันยุบยิบ และเหนียวตัวตลอดเวลา ปัญหานี้ยิ่งเห็นชัดในคอกวัว เพราะวัวไม่สามารถนอนหรือนั่งบนดินได้เลย จนต้องซื้อดินใหม่มาถมเพื่อสร้างคอกวัวให้วัวนอนได้อย่างปกติ นอกจากนี้ ดินรอบบ้านยังไม่สามารถใช้ปลูกพืชผักสวนครัวได้เลย เนื่องจากมีความเค็มจัดจนพืชไม่สามารถเจริญเติบโตได้

ท่อเก็บสิ่งปฏิกูลของห้องน้ำ ในภาพมีรอยการซึมของน้ำซึ่งผุดซึมเข้าอยู่ตลอดเวลา และห้องน้ำภายนอกออกมาใช้

ทุกขภาวะของส้วม : เมื่อมีความชื้นและน้ำในดินจำนวนมากย่อมส่งผลกระทบต่อสิ่งก่อสร้างที่ฝังอยู่ใต้ดิน หนึ่งในนั้นคือท่อเก็บสิ่งปฏิกูลของส้วมในห้องน้ำ ซึ่งมักมีน้ำซึมเข้าไปตลอดเวลา ทำให้เกิดปัญหาส้วมเต็ม ทั้งที่ไม่ได้เต็มเพราะสิ่งปฏิกูล แต่เต็มเพราะน้ำที่ซึมเข้ามาอยู่ตลอด จนไม่สามารถใช้งานส้วมในห้องน้ำได้ตามปกติ แม่ไปล่เล่าว่าต้องจ้างรถมาสูบส้วมสัปดาห์ละ 2-3 ครั้งในช่วงฤดูฝน ส่วนฤดูแล้งจะสูบส้วมหนึ่งเดือนต่อครั้ง ทั้งที่เมื่อก่อนจะสูบส้วมเพียง 4-5 ปีต่อครั้ง เมื่อทนต่อรายจ่ายที่เพิ่มขึ้นไม่ไหว ครอบครัวแม่ไปล่จำต้องออกมาใช้ส้วมในห้องน้ำภายนอกบ้านที่มีปัญหากัดกร่อนบนพื้นและผนังเช่นเดียวกับส้วมในห้องน้ำภายในบ้าน แต่มีปริมาณน้ำซึมเข้าท่อเก็บสิ่งปฏิกูลไม่หนักเท่า โดยจะสูบส้วมสามสี่เดือนต่อครั้ง เนื่องจากส้วมในห้องน้ำภายนอกบ้านตั้งอยู่ระดับสูงกว่าส้วมในห้องน้ำภายในบ้าน ในส่วนของผนังส้วมในห้องน้ำภายนอกบ้านที่ถูกกัดกร่อนจากความเค็มของเกลือก็แก้ปัญหาโดยการนำสังกะสีไปแอ้มรูที่ผุพังไว้ ปัญหาเหล่านี้สร้างความเดือดร้อนและทำให้เกิดค่าใช้จ่ายที่สูง จนสูญเสียรายได้ไปเป็นอย่างมาก

ตัวอย่างบทเรียนจากผลกระทบอื่นๆในพื้นที่ใกล้เหมือง บ้านที่ตั้งอยู่หมู่บ้านหนองไทร-ไทรงาม ซึ่งห่างจากเหมืองโปแตชไม่ถึง 1กิโลเมตร

บ้านของแม่แต่ง ฝอดสูงเนิน ได้รับผลกระทบจากการทำเหมืองมาตั้งแต่ปี 2562 เป็นต้นมา และจนถึงปัจจุบันยังไม่เคยได้รับการเยียวยาหรือแก้ไขใดๆ จากผู้ที่เป็นต้นเหตุ ปัญหาที่เกิดขึ้นสะสมมาอย่างต่อเนื่องและส่งผลรุนแรงต่อทั้งตัวบ้านและการดำรงชีวิตประจำวันของผู้อยู่อาศัย เริ่มจากโครงสร้างบ้านที่เสื่อมสภาพลง กำแพงบ้านเกิดการผุกร่อนทีละน้อย สาเหตุสำคัญมาจากน้ำเค็มใต้ดินที่ซึมขึ้นมาจากด้านล่างเข้าสู่ตัวบ้าน น้ำเค็มเหล่านี้มีปริมาณเกลือสูงและมีคุณสมบัติในการกัดกร่อนอย่างรุนแรง เมื่อซึมเข้าสู่กำแพงจึงทำให้เกิดรอยแตกร้าว และหากปล่อยไว้นานย่อมอาจนำไปสู่การพังทลายลงงในอนาคต ส่วนเสาที่ก่อสร้างด้วยคอนกรีตเสริมเหล็กก็เผชิญผลกระทบไม่ต่างกัน ในสภาพแวดล้อมที่เต็มไปด้วยเกลือคลอไรด์ คอนกรีตจะดูดซับความชื้นไว้ตลอดเวลา เมื่อเวลาผ่านไปเกลือและความชื้นจะซึมลึกเข้าไปในเนื้อคอนกรีตจนทำให้โครงสร้างเปื่อยยุ่ย แตกตัว และเสื่อมสภาพกลายเป็นผง ผลลัพธ์คือเสาจะไม่สามารถคงความแข็งแรงได้ดังเดิม กลายเป็นความเสี่ยงต่อความปลอดภัยของผู้อยู่อาศัยอย่างมาก

นอกจากความเสียหายทางกายภาพของบ้านแล้ว ปัญหาจากน้ำเค็มใต้ดินยังส่งผลต่อวิถีชีวิตประจำวันโดยตรง พื้นกระเบื้องในบ้านมักเหนียวและชื้นอยู่เสมอ เพราะเกลือที่ซึมขึ้นมาจากใต้ดินก่อตัวบนผิวกระเบื้อง ทำให้การเดินเหินภายในบ้านไม่สะดวก จำเป็นต้องใช้น้ำยาถูพื้นทำความสะอาดทุกวันเพื่อให้สามารถใช้ชีวิตได้ตามปกติ ซึ่งสร้างทั้งภาระค่าใช้จ่ายและความลำบากในการดำเนินชีวิต

การซึมของน้ำเค็มใต้ดินที่นำไปสู่การเกิดรอยร้าวในภาพถัดไป

รอยร้าวที่เกิดจากผลกระทบของน้ำเค็มที่ซึมขึ้นและมีประสิทธิภาพกัดกร่อนที่รุนแรง

คอนกรีตเสริมเหล็กที่เริ่มเปื่อยออก

ตัวอย่างบ้านอีกหลังที่อยู่ในพื้นที่ใกล้เหมือง บ้านของ พ่อเสงี่ยม ฝองสูงเนิน ที่ได้รับผลกระทบเช่นเดียวกัน ซึ่งสร้างด้วยการก่ออิฐเกือบทั้งบ้านที่เป็นวัสดุแพ้ทางความเค็มที่มีประสิทธิภาพกัดกร่อนอย่างรุนแรง 

โดยสรุป

ปัญหาที่เกิดขึ้นกับครอบครัวแม่ไปล่ แม่แต่ง และพ่อเสงี่ยม เป็นเพียงส่วนหนึ่งของความเดือดร้อนที่แผ่ขยายในชุมชน ชาวบ้านหลายคนที่มีที่ดินและบ้านเรือนใกล้กับเหมืองแร่โปแตชก็กำลังเผชิญกับผลกระทบที่ทำลายชีวิตและระบบนิเวศอย่างต่อเนื่อง การปนเปื้อนในน้ำ ดิน ทำให้ไม่สามารถเพาะปลูกหรือเลี้ยงสัตว์ได้อีกต่อไป และยังสั่นคลอนโครงสร้างทางสังคมและเศรษฐกิจของชุมชนผลกระทบนี้ไม่ได้เป็นเพียงปัญหาชั่วคราว แต่เป็นวิกฤตที่ยังคงดำเนินอยู่ต่อเนื่อง และส่งผลเรื่อย ๆ ในทุกมิติ สิ่งที่น่ากังวลไม่แพ้กันคือผลกระทบต่อบ้านเรือนที่อยู่อาศัย น้ำใต้ดินที่ดันตัวสูงขึ้นได้ซึมเข้าสู่โครงสร้าง ทำให้บ้านเรือนและสิ่งปลูกสร้างต่าง ๆ เริ่มเสื่อมสภาพและมีแนวโน้มที่จะผุกร่อนพังทลายลงในอนาคต นอกจากนี้ ผลกระทบยังส่งผลต่อสุขภาวะทางร่างกายโดยตรง เฉพาะในช่วงอากาศร้อนจัด สภาพแวดล้อมที่เต็มไปด้วยเกลือและสารปนเปื้อนอื่น ๆ ทำให้เกิดอาการระคายเคืองที่ผิวหนัง คันยุบยิบ และเหนียวตัวตลอดเวลา ปัญหาสุขภาพเหล่านี้แม้ไม่รุนแรงในทันที แต่ก็ค่อย ๆ บั่นทอนคุณภาพชีวิตและความเป็นอยู่ของชาวบ้านในทุก ๆ วัน ซึ่งสะท้อนให้เห็นว่าผลลัพธ์จากการทำเหมืองโปแตชนั้นลึกซึ้งและครอบคลุมทุกมิติ ทั้งระบบนิเวศ เศรษฐกิจ สังคม และสุขภาพของมนุษย์ซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของสิ่งแวดล้อมที่พวกเขาอาศัยอยู่

Reference
 -ThaiPBS The Active 2025 l  สว. เล็งลงพื้นที่ ดูผลกระทบ ‘เหมืองโปแตช’ หลังถกข้อพิพาท ไร้เงาบริษัทร่วมชี้แจง