เครือข่ายเอเชียเพื่อการเลือกตั้งเสรี หรือ ANFREL ออกรายงานประเมินผลรัฐบาลทหารพม่าจัดเลือกตั้ง 28 ธ.ค. ไม่สอดคล้องกับมาตรฐานสากล ขาดความน่าเชื่อถือ ขาดความชอบธรรม จับ กกต.ไปขัง ก่อนตั้ง กกต. จากฝ่ายหนุนกองทัพ จำกัดสิทธิคนเห็นต่าง สอดส่องพลเมือง เหลือแต่พรรคหนุนทหารชิงชัย โดยการเลือกตั้งลวงเหล่านี้ไม่เพียงล้มเหลวในการแก้ปัญหาความขัดแย้ง แต่ยังนำไปสู่การสูญเสียชีวิตและความทุกข์ทรมานของประชาชน เพราะกองทัพพม่ายังคงเปิดปฏิบัติการทางทหารและโจมตีทางอากาศเพื่อเปิดทางจัดเลือกตั้งในพื้นที่ซึ่งช่วงชิงมาจากกองกำลังฝ่ายต่อต้านรัฐบาลทหาร

30 กันยายน 2568 เครือข่ายเอเชียเพื่อการเลือกตั้งเสรี หรือ ANFREL เปิดตัวรายงานประเมินผล (Assessment Report) หัวข้อ “การเลือกตั้งที่รัฐบาลทหารพม่าวางแผน: ขาดความชอบธรรมทางประชาธิปไตย” มีเนื้อหาเกี่ยวกับการเลือกตั้งที่กองทัพพม่าวางแผนจัดขึ้น เพื่อติดตามความเคลื่อนไหวที่เกี่ยวข้องกับการเลือกตั้งในพม่า โดย ANFREL ใช้วิธีการมอนิเตอร์วงกว้างและหารือกับผู้มีส่วนได้ส่วนเสียหลายฝ่าย

ภาพปกรายงาน “การเลือกตั้งที่รัฐบาลทหารพม่าวางแผน: ขาดความชอบธรรมทางประชาธิปไตย” (Myanmar Junta's Planned Elections: Falling Short of Democratic Legitimacy) ที่มา: ANFREL

อาแมล เวีย ที่ปรึกษาการจัดทำรายงานประเมินผลของ ANFREL ระหว่างการแถลงข่าวออนไลน์เมื่อ 30 ก.ย. 2568

ทั้งนี้กองทัพพม่าได้ทำรัฐประหาร 1 กุมภาพันธ์ 2564 ควบคุมตัวสมาชิกสภาผู้แทนราษฎรพม่า และสมาชิกสมัชชาแห่งสหภาพซึ่งทำหน้าที่สภาสูง รวมกันแล้วเกือบ 400 คน รวมทั้งอองซานซูจี ที่ปรึกษาแห่งรัฐ และผู้นำพรรคสันนิบาตแห่งชาติเพื่อประชาธิปไตย (NLD) โดยการยึดอำนาจเกิดขึ้นก่อนพม่าเปิดสภาหลังจัดเลือกตั้งทั่วไป 8 พฤศจิกายน 2563 โดย โดยอ้างความผิดปกติในการเลือกตั้ง และต่อมาได้ประกาศว่าจะจัดการเลือกตั้งขึ้นในวันที่ 28 ธันวาคม 2568 ท่ามกลางสงครามกลางเมือง และวิกฤตด้านมนุษยธรรม

อาแมล เวีย ที่ปรึกษาการจัดทำรายงานประเมินผลของ ANFREL ระบุว่า ภารกิจของหน่วยงานเพื่อเพื่อตรวจสอบว่าการจัดเลือกตั้งของรัฐบาลทหารพม่า เป็นไปตามมาตรฐานขององค์กรระดับนานาชาติและในภูมิภาคหรือไม่

โดยส่วนหนึ่งของรายงาน ระบุว่ารัฐบาลทหารพม่าจะจัดการเลือกตั้งเฟสแรก ในวันที่ 28 ธ.ค. 2568 ทั้งสิ้น 102 อำเภอ จากทั้งหมด 330 อำเภอทั่วประเทศ และจะทยอยจัดเลือกตั้งอีก 172 อำเภอ ภายในเดือนมกราคม 2569 แต่ขณะนี้ยังไม่ระบุวัน ส่วนอีก 56 อำเภอ มีการประกาศแล้วว่าจะไม่จัดเลือกตั้ง

รัฐบาลทหารพม่าเตรียมจัดการเลือกตั้งเฟสแรกในวันอาทิตย์ที่ 28 ธ.ค. 2568 ในพื้นที่ 102 อำเภอ จากทั้งหมด 330 อำเภอทั่วประเทศ และจะทยอยจัดเลือกตั้งเฟสสอง ในวันที่ 11 ม.ค. 2569 รวม 100 อำเภอ และจะจัดเลือกตั้งเฟสสาม 25 ม.ค. 2569 ในพื้นที่ 72 อำเภอ และจะไม่จัดเลือกตั้ง 56 อำเภอ เนื่องจากคุมพื้นที่ไม่ได้

โดยการเลือกตั้งครั้งนี้จะมีการนำเครื่องลงคะแนนอิเล็กทรอนิกส์ (EVM) มาใช้เป็นครั้งแรก ขณะที่พรรคการเมืองสำคัญอย่างพรรคสันนิบาตแห่งชาติเพื่อประชาธิปไตย (NLD) ไม่ลงเลือกตั้ง และฝ่ายเรียกร้องประชาธิปไตยในพม่ามองว่าเป็นการเลือกตั้งอัปยศ

โดยที่ปรึกษาการจัดทำรายงานประเมินผลยังแถลงตอนหนึ่งว่า การจัดเลือกตั้งของรัฐบาลทหารพม่า ขาดความชอบธรรม และไม่ชอบด้วยกฎหมาย เป็นการเลือกตั้งที่จัดขึ้นหลังรัฐประหาร 2564 โดยคณะกรรมการการเลือกตั้งพม่า (UEC) ที่ถูกแต่งตั้งอย่างไม่ชอบธรรมโดยรัฐบาลทหารพม่า ขณะที่ กกต.ชุดเก่าถูกจับกุม 2 ราย และถูกลงโทษจำคุก 3 ปี โทษฐานไม่ปฏิบัติตามบทบัญญัติของรัฐธรรมนูญปี 2008

กกต.พม่าฝึกอบรมการใช้เครื่องลงคะแนนเลือกตั้งอิเล็กทรอนิกส์ MEVM เมื่อ 25 มีนาคม 2568 ที่มา: Myanmar Ministry of Information

ทหารพม่าที่ปฏิบัติการในพื้นที่ใกล้ทางหลวงเอเชีย AH1 สายใหม่ ช่วงกอกะเร็กถึงบ้านติงกานญีนอง ปากทางเข้าเมืองเมียวดี โดยอำเภอเมียวดี เป็น 1 ในไม่กี่เขตในรัฐกะเหรี่ยงที่กองทัพพม่าพยายามช่วงชิงพื้นที่คืนมาจากกองกำลังฝ่ายต่อต้าน และ กกต.พม่า ต้องการจัดเลือกตั้งที่นี่ (ที่มา: แฟ้มภาพ/The Irrawaddy)

โดยรายงานสรุป “การเลือกตั้งที่รัฐบาลทหารพม่าวางแผน: ขาดความชอบธรรมทางประชาธิปไตย” (Myanmar Junta's Planned Elections: Falling Short of Democratic Legitimacy) ตอนหนึ่งระบุว่า ภายหลังรัฐประหาร พล.อ.อาวุโส มินอ่องหล่าย และสภาบริหารแห่งรัฐ SAC ซึ่งเป็นรัฐบาลทหารพม่า ให้คำมั่นซ้ำแล้วซ้ำเล่าว่าจะจัดการเลือกตั้งใหม่เพื่อ “แก้ปัญหาวิกฤตการเมือง” และสร้างความชอบธรรมให้ระบอบใหม่ที่พวกเขาออกแบบเอง โดยกลยุทธ์จัดการเลือกตั้งอยู่ในโรดแมป 5 ข้อของ SAC โดยเริ่มจากการแต่งตั้งคณะกรรมการการเลือกตั้งสหภาพ (UEC) ชุดใหม่เพื่อพิจารณารายชื่อผู้มีสิทธิเลือกตั้งปี 2563 และลงท้ายด้วยการจัด “การเลือกตั้งแบบหลายพรรคการเมืองที่มีความเสรีและเป็นธรรม” หลังสิ้นสุดภาวะฉุกเฉิน เพื่อให้พรรคที่ชนะเลือกตั้งรับหน้าที่ต่อจากกองทัพ

แต่แผนดังกล่าวถูกขัดขวางจากการต่อสู้และการประท้วงทั่วประเทศ ทำให้กำหนดจัดเลือกตั้งภายในหนึ่งปีหลังการยึดอำนาจล้มเหลว เช่นเดียวกับ การกำหนดเลือกตั้งใหม่ในเดือนสิงหาคม 2566 ที่ผ่านไปโดยไม่มีการประกาศเลือกตั้ง ขณะที่ประเทศเข้าสู่ความขัดแย้งลึกขึ้นและรัฐบาล SAC ยึดกุมอำนาจในเนปิดอว์

เกือบห้าปีหลังรัฐประหาร ความพยายามของมินอ่องหล่ายในการทำให้การปกครองทหาร “เป็นปกติ” แทบไม่ประสบความสำเร็จ แต่เขายังไม่ละทิ้งแผนเลือกตั้ง ประกาศภาวะฉุกเฉินที่ต่ออายุถึงครั้งที่เจ็ดสุดลงเมื่อวันที่ 31 กรกฎาคม 2568 และมีการประกาศจัดเลือกตั้งระยะแรกในวันที่ 28 ธันวาคม โดย SAC ได้เปลี่ยนชื่อเป็น “คณะกรรมาธิการความมั่นคงและสันติภาพแห่งรัฐ” (SSPC) ในฐานะ “รัฐบาลเฉพาะกาล” เพื่อกำกับการเลือกตั้ง

รายงานของ ANFREL ชี้ว่า การเลือกตั้งของกองทัพพม่าจะเกิดขึ้นท่ามกลางความรุนแรงกว้างขวาง กฎหมายจำกัดสิทธิ การกดปราบเข้มงวด ใช้เครื่องลงคะแนนอิเล็กทรอนิกส์ที่ไม่น่าเชื่อถือ มีพรรคการเมืองที่คัดสรรมาแล้วโดยกองทัพ และปราศจากการตรวจสอบอิสระจากสื่อหรือภาคประชาสังคม ทั้งหมดนี้หวังเพียงให้ประชาคมระหว่างประเทศยอมรับผลและฟื้นความสัมพันธ์กับพม่า

ANFREL ยังประเมินการเลือกตั้งตามมาตรฐานสากลด้านสิทธิมนุษยชนและประชาธิปไตย เช่น สิทธิการชุมนุม การสมาคม การแสดงออก เสรีภาพข้อมูล ความปลอดภัย ความโปร่งใส ความครอบคลุม และหลักนิติธรรม ซึ่งถูกกำหนดไว้ในปฏิญญาสากลว่าด้วยสิทธิมนุษยชน (1948), กติการะหว่างประเทศว่าด้วยสิทธิพลเมืองและสิทธิทางการเมือง (ICCPR) (1966), ปฏิญญาสิทธิมนุษยชนอาเซียน (2012) และมาตรฐานสากลอื่น ๆ

ในรายงานแบ่งออกเป็น 15 หัวข้อย่อย เพื่อเน้นย้ำว่าการเลือกตั้งที่รัฐบาลทหารพม่าจัดขึ้น ไม่สอดคล้องกับมาตรฐานสากล และ ไม่อาจถือว่ามีความน่าเชื่อถือหรือชอบธรรม ได้ การเลือกตั้งลวงเหล่านี้ไม่เพียงล้มเหลวในการแก้ปัญหาความขัดแย้ง แต่ยังนำไปสู่การสูญเสียชีวิตและความทุกข์ทรมานของประชาชน

วิธีการประเมินของ ANFREL อ้างอิงจากการติดตามสถานการณ์การเลือกตั้ง การสัมภาษณ์ภาคประชาสังคม สื่อ องค์กรประชาธิปไตย และพรรคการเมืองหลายพรรค รวมถึงพรรคที่จะลงแข่งขันในครั้งนี้ ANFREL มีประสบการณ์ทำงานในพม่ามาเกือบ 20 ปี และเคยสังเกตการณ์การเลือกตั้งใหญ่ปี 2558 และ 2563 รวมถึงการเลือกตั้งซ่อมปี 2560 และ 2561

พร้อมกันนี้ ANFREL จะเดินหน้าร่วมมือกับองค์กรพัฒนาเอกชนและภาคประชาสังคมในพม่า เอเชีย และนานาชาติ เพื่อปกป้องหลักการประชาธิปไตย และเน้นย้ำถึงความท้าทายและความเสี่ยงที่มาพร้อมกับการเลือกตั้งที่กองทัพวางแผน

โดย ANFREL สรุป 15 ประเด็น ชี้ว่าการเลือกตั้งโดยรัฐบาลทหารพม่าจะขาดความน่าเชื่อถือและความชอบธรรม ได้แก่

1. เป็นการเลือกตั้งที่ผิดกฎหมายและไม่มีความชอบธรรม

กองทัพไม่มีทั้งอำนาจทั้งในทางรัฐธรรมนูญหรือระบอบประชาธิปไตยในการจัดเลือกตั้ง อำนาจมอบหมายจากประชาชนยังอยู่กับผู้แทนที่ชนะการเลือกตั้งในปี 2563 จนกว่าจะมีการเลือกตั้งที่แท้จริงและโปร่งใส

2. คณะกรรมการการเลือกตั้งถูกแต่งตั้งโดยมิชอบ

คณะกรรมการการเลือกตั้ง (UEC) ที่กองทัพแต่งตั้ง ไม่เป็นอิสระและไม่มีความชอบธรรม ส่วนคณะกรรมการการเลือกตั้งที่ได้รับการแต่งตั้งโดยถูกต้องตามกฎหมายถูกรัฐบาลทหารพม่าจับกุมและคุมขังหลังการรัฐประหาร

3. ข้ออ้างเรื่องโกงเลือกตั้งปี 2563 ไม่เคยพิสูจน์ได้

ANFREL ยืนยันว่าผลการเลือกตั้งปี 2563 สะท้อนเจตจำนงของประชาชนโดยรวม แต่กองทัพใช้ข้อกล่าวหาที่ไม่มีมูลเพื่อยึดอำนาจ

4. บรรยากาศการกดปราบไร้เสรีภาพขั้นพื้นฐาน

กองทัพใช้กฎหมายจำกัดสิทธิเพื่อสกัดการเห็นต่าง ลิดรอนเสรีภาพขั้นพื้นฐาน ทำให้ไม่อาจถือว่าการเลือกตั้งนั้นเสรีและเป็นธรรม

5. ความรุนแรงขยายตัวแพร่หลาย ไม่เอื้อต่อการจัดเลือกตั้ง

ไม่อาจจัดการเลือกตั้งจริงได้ท่ามกลางความรุนแรงอย่างกว้างขวาง จำเป็นต้องให้กองทัพยุติการสู้รบก่อน

6. การแบ่งเฟสทยอยจัดเลือกตั้งจะเพิ่มความขัดแย้ง

ประชาชนพลเรือนจะต้องเป็นผู้รับเคราะห์ เนื่องจากกองทัพจะใช้ปฏิบัติการทางทหาร รวมถึงการโจมตีทางอากาศทั่วประเทศ เพื่อสนับสนุนการเลือกตั้งที่จัดขึ้นแบบทยอยเป็นระยะๆ แต่ละช่วงของการเลือกตั้งจะก่อให้เกิดความไม่มั่นคงและความไม่ปลอดภัยมากขึ้น และนำไปสู่การสูญเสียชีวิตเพิ่มเติม

7. ไม่มีข้อกำหนดเรื่องพื้นที่ครอบคลุมหรือจำนวนผู้มาใช้สิทธิ

การเลือกตั้งของกองทัพพม่าจัดเฉพาะในเขตเมืองและพื้นที่ภายใต้การควบคุม ไม่ครอบคลุมและไม่เป็นตัวแทนประชาชนส่วนใหญ่

8. ระบบเลือกตั้งใหม่เพื่อคงอำนาจกองทัพ

แม้รัฐบาลทหารพม่าจะอ้างว่าระบบเลือกตั้งใหม่ที่ตนและคณะกรรมการการเลือกตั้งจัดทำนั้นจะสร้างการเป็นตัวแทนที่กว้างขึ้น แต่ความจริงแล้วระบบดังกล่าวเอื้อประโยชน์แก่พรรคการเมืองขนาดใหญ่ โดยเฉพาะ พรรคสหสามัคคีและการพัฒนา (USDP) ซึ่งอยู่ภายใต้การหนุนหลังของกองทัพ เมื่อรวมกับจำนวนที่นั่งร้อยละ 25 ที่สงวนไว้ให้กองทัพพม่า ก็ทำให้มั่นใจได้ว่ากองทัพและเครือข่ายจะครองความได้เปรียบและมีอำนาจนำในรัฐสภาชุดถัดไป

9. กฎหมายจดทะเบียนพรรคการเมืองเพื่อบีบบังคับให้เชื่อฟัง

กฎหมายการจดทะเบียนพรรคการเมืองที่รัฐบาลทหารพม่ากำหนดวางอุปสรรคเกินควรต่อเสรีภาพในการสมาคม เปิดทางให้มีการลงโทษแบบเหมารวม และไม่เปิดโอกาสให้มีการอุทธรณ์ กฎหมายนี้ยังถูกใช้เป็นอาวุธทางการเมืองเพื่อต่อต้านผู้เห็นต่างได้ทุกเวลา ทั้งก่อนหรือหลังการเลือกตั้ง

10. มีแต่พรรคการเมืองที่รัฐบาลทหารคัดเลือก

พรรคการเมืองที่จดทะเบียนทั้งหมดถูกตรวจสอบอย่างเข้มงวดโดยคณะกรรมการการเลือกตั้ง (UEC) และถือได้ว่าล้วนเป็นพรรคที่หนุนรัฐบาลทหาร ซึ่งได้รวบอำนาจหรืออุปถัมภ์พรรคเหล่านี้ขึ้นมา เพื่อสร้างภาพลวงตาว่าเป็น “ประชาธิปไตยหลายพรรค” และสร้างความรู้สึกว่ามีทางเลือกในการเลือกตั้ง ทั้งที่แท้จริงไม่ใช่

11. บัญชีรายชื่อผู้มีสิทธิเลือกตั้งจากเครื่องมือสอดส่องของกองทัพ

กองทัพนำข้อมูลที่เก็บไว้เพื่อการเกณฑ์ทหารและการควบคุมประชากรมาจัดทำบัญชีรายชื่อผู้มีสิทธิเลือกตั้ง ซึ่งเป็นการขัดต่อมาตรฐานสากล และก่อให้เกิดความกังวลว่าบัญชีเหล่านี้อาจถูกใช้เพื่อการกีดกัน ข่มขู่ หรือสอดส่องผู้มีสิทธิเลือกตั้ง

12. ความไม่โปร่งใสในการเลือกตั้งล่วงหน้า

ขั้นตอนการลงคะแนนล่วงหน้าถูกควบคุมโดย UEC ที่แต่งตั้งโดยทหาร ไม่มีหลักประกันหรือการตรวจสอบอิสระ

13. การใช้เครื่องลงคะแนนอิเล็กทรอนิกส์ (EVM) แบบบนลงล่าง

คณะกรรมการการเลือกตั้งของพม่าได้บังคับนำเครื่องลงคะแนนอิเล็กทรอนิกส์ (EVMs) มาใช้ โดยไม่เคยปรึกษาผู้มีส่วนได้ส่วนเสีย และแทบไม่มีความโปร่งใสเกี่ยวกับกระบวนการจัดซื้อ แม้จะมีการอ้างว่าเครื่องเหล่านี้ผลิตในประเทศ แต่มีความเชื่อกันว่าจัดหามาจากอินเดียทั้งหมดหรือบางส่วน ประเด็นสำคัญคือกระบวนการดังกล่าวขาดความเปิดเผยและความชัดเจน

14. เครื่องลงคะแนนอิเล็กทรอนิกส์สร้างความเสี่ยงต่อความสุจริตของการเลือกตั้ง

ระบบลงคะแนนอิเล็กทรอนิกส์ของพม่าขาดมาตรการด้านความโปร่งใสและการกำกับดูแลโดยอิสระ ภายใต้เงื่อนไขเช่นนี้มีความเสี่ยงสูงที่เครื่อง EVMs จะถูกนำไปใช้ในทางที่บ่อนทำลายความสุจริตของการเลือกตั้ง และกดดันผู้มีสิทธิเลือกตั้ง แทนที่จะทำหน้าที่เป็นเครื่องมือคุ้มครองสิทธิ นอกจากนี้ การไม่มีตัวเลือก “ไม่เลือกใคร” ประกอบกับการทำให้การร้องเรียนของผู้มีสิทธิกลายเป็นความผิดทางอาญา ยิ่งทำให้พื้นที่ของเสรีภาพทางความคิดเห็นและการแสดงออกถูกจำกัดมากขึ้น

15. จะไม่มีผู้สังเกตการณ์การเลือกตั้งที่น่าเชื่อถือในการจัดการเลือกตั้ง

จะไม่มีองค์กรสังเกตการณ์การเลือกตั้งที่มีชื่อเสียงทั้งในประเทศหรือต่างประเทศเข้าร่วม กองทัพจะอนุญาตเพียงผู้แทนจากประเทศที่สนับสนุนตน เพื่อสร้างความชอบธรรมให้กับกระบวนการเลือกตั้ง แต่คณะกรรมการการเลือกตั้ง (UEC) จะไม่เปิดทางให้มีการตรวจสอบอิสระใดๆ