นับตั้งแต่ปี 2560 เป็นต้นมาประเทศไทยพัฒนาสู่ “เศรษฐกิจดิจิทัล” (Digital Economy) ใช้เทคโนโลยีสารสนเทศเพิ่มผลผลิต เพิ่มการจ้างงาน ในปี 2568 สร้างมูลค่ากว่า 2 ล้านล้านบาท เติบโตในอัตราเฉลี่ย 16 เปอร์เซ็นต์ต่อปี ในส่วนของอุตสาหกรรมแพลตฟอร์มมีมูลค่า 307,630 ล้านบาทเติบโตถึง 10 เปอร์เซ็นต์

ธุรกิจแพลตฟอร์มขยายตัวรวดเร็วและทำกำไรมหาศาลเพราะมีการใช้ประโยชน์และเอาเปรียบแรงงานได้เต็มที่เนื่องจากได้ผลักความเสี่ยง ความกดดันและความรับผิดชอบต่างๆให้แรงงานแบกรับโดยไม่มีหลักประกันรายได้และการรับรองความมั่นคงในการทำงาน ไม่ต้องปฏิบัติตามกฎหมายแรงงาน ทำให้แรงงานต้องทำงานเสี่ยงอันตรายและเผชิญกับความเปราะบางในการทำงาน โดยกระทรวงแรงงงานมีความเห็นว่า คนทำงานไรเดอร์ เป็นแรงงานกึ่งอิสระ อยู่นอกระบบกฎหมายแรงงานทั้งๆที่ปรากฏชัดเจนแล้วว่า มีผู้ประกอบการธุรกิจการค้าการลงทุน มีปัจจัยการผลิตคือ แอปพลิเคชั่นในการบริหารงาน และมีการจ้างงานเกิดขึ้นจริง

1.นิยามนายจ้างลูกจ้างตามพ.ร.บ.คุ้มครองแรงงาน 2541

พระราชบัญญัติคุ้มครองแรงงาน พ.ศ. 2541 กำหนดมาตรฐานการทำงานระหว่างนายจ้าง กับลูกจ้าง เช่น  ค่าจ้างขั้นต่ำ ชั่วโมงการทำงานวันเวลาการทำงาน  วันหยุด วันลา ค่าชดเชย ฯลฯ เป็นการคุ้มครองสิทธิเสรีภาพคนทำงานและเป็นกฎหมายที่เกี่ยวข้องกับความสงบเรียบร้อยของสังคม

ตามมาตรา 5 พ.ร.บ.คุ้มครองแรงงานได้นิยามว่า นายจ้างหมายถึง

บุคคลที่ตกลงจ้างบุคคลอื่นให้ทำงานโดยจ่ายค่าจ้างให้ และลูกจ้างหมายถึง  ผู้ซึ่งตกลงทำงานให้นายจ้างโดยรับ ค่าจ้างไม่ว่า จะเรียกชื่ออย่างไร

โดยนิยามเช่นนี้  ไรเดอร์และคนทำงานแพลตฟอร์มย่อมหมายถึงลูกจ้างตามพ.ร.บ.คุ้มครองแรงงาน แม้ว่าจะเรียกไรเดอร์ว่าเป็นแรงงานกึ่งอิสระหรือเป็นพาร์ทเนอร์ หรือเรียกชื่อเป็นอย่างอื่นอย่างไรก็ตาม  ส่วนผู้ประกอบการแพลตฟอร์ม ก็คือนายจ้าง เป็นผู้ตกลงจ้างบุคลอื่นให้ทำงานโดยจ่ายค่าจ้างให้

เช่นเดียวกันกับศาลรัฐธรรมนูญเคยวินิจฉัยกรณีนายสมัครสุนทรเวชพ้นจากตำแหน่งนายกรัฐมนตรีเพราะข้อห้ามนายกรัฐมนตรีเป็นลูกจ้างของบุคคลใด โดยการวินิจฉัยอ้างถึงพจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2542 ได้ให้ความหมายของคำว่าลูกจ้างว่า หมายถึงผู้รับจ้างทำการงานผู้ซึ่งตกลงทำงานให้นายจ้างโดยได้รับค่าจ้าง ไม่ว่าจะเรียกชื่ออย่างไร โดยมิคำนึงถึงว่าจะมีการทำสัญญาจ้างเป็นลายลักษณ์อักษรหรือไม่ หรือได้รับค่าตอบแทนเป็นค่าจ้าง สินจ้าง หรือค่าตอบแทนในลักษณะที่เป็นทรัพย์สินอย่างอื่น หากมีการตกลงเป็นผู้รับจ้างทำการงานแล้ว ย่อมอยู่ในความหมายของคำว่าลูกจ้าง ผลของคำวินิจฉัยนี้ทำให้สมัคร สุนทรเวช พ้นจากตำแหน่งนายกรัฐมนตรี (1)

ดังนั้นไรเดอร์และคนทำงานแพลตฟอร์ม ซึ่งได้รับค่าตอบแทนการทำงานที่เรียกว่า ค่ารอบนั้น จึงมีสถานะภาพเป็นลูกจ้างตามนิยามของกฎหมายแรงงานและรัฐธรรมนูญ ส่วนเจ้าของแพลตฟอร์มหรือแอปพลิเคชั่น ซึ่งจ่ายค่าตอบแทนการทำงานไม่ว่าจะเรียกเป็นอย่างอื่นหรือไม่ จึงมีสถานะภาพเป็นนายจ้าง ตามพ.ร.บ.คุ้มครองแรงงาน

2.การบิดเบือนสถานภาพของแรงงานแพลตฟอร์ม

นักกกฎหมายกระทรวงแรงงานเห็นว่า ไรเดอร์และคนทำงานแพลตฟอร์มนั้น เป็นแรงงานกึ่งอิสระจึงไม่สามารถบังคับใช้กฎหมายแรงงานได้ โดยให้เหตุผลอยู่ที่นิติสัมพันธ์ที่แรงงานแพลตฟอร์มเลือกจะทำงานกับแพลตฟอร์มใดหรือเลือกทำงานหลายแพลตฟอร์มก็ได้ จะทำงานเวลาใดหรือไม่ทำงานเวลาใดก็ได้ โดยที่เจ้าของแพลตฟอร์มไม่มีอำนาจบังคับบัญชาได้

โดยความเป็นจริงแล้ว เทคโนโลยีสมัยใหม่ที่ทำงานบนโลกออนไลน์ได้อำนวยความสะดวกให้กับการทำงาน อย่างไม่เคยมีมาก่อน ช่วยให้เกิดการจ้างงานที่ง่ายสะดวก รวดเร็ว การจ้างงานที่ไม่ต้องคำนึงถึงเพศ อายุ สมัครงานได้ทุกที่ในเวลารวดเร็ว ทำงานได้ทุกหนแห่งที่ใดก็ได้ และเลือกทำงานตามความสะดวกและพึงพอใจของคนทำงาน

คนทำงานแพลตฟอร์มจึงรู้จักแต่เพียงแอปพลิเคชั่นที่สั่งงาน คำนวณค่าตอบแทน ให้คุณโทษการทำงาน เป็นการบริหารงานโดยคำสั่งปัญญาประดิษฐ์ (AI) ที่เรียกว่า "อัลกอริทึม" (Algorithm) คือ "ขั้นตอนวิธี" ซึ่งเป็นชุดของขั้นตอนหรือคำสั่งที่เป็นลำดับเพื่อใช้แก้ปัญหาหรือทำงานให้สำเร็จ  โดยที่ไม่รู้จักนายจ้างหรือเจ้าของแพลตฟอร์มตัวจริงมาก่อน นิติสัมพันธ์เช่นนี้จึงถูกตีความได้ว่าเป็นแรงงานกึ่งอิสระ ซึ่งเป็นการบิดเบือนสถานภาพที่แท้จริงของคนทำงานแพลตฟอร์มที่ไปเอื้อประโยชน์ให้กับเจ้าของแพลตฟอร์มไม่ต้องปฏิบัติตามกฎหมายแรงงาน

โดยความเป็นจริงแล้วความเป็นแรงงานกึ่งอิสระ เป็นพัฒนาการทางเทคโนโลยีที่ช่วยให้เกิดการทำงานที่ยืดหยุ่น ไม่ต้องทำงานที่มีระเบียบข้อบังคับของผู้ประกอบการธุรกิจทั่วไป ซึ่งไรเดอร์และแรงงานแพลตฟอร์มเองก็มีความพึงพอใจในความยืดหยุ่นและมีความอิสระการทำงานเช่นกัน แต่ทว่า เป็นการทำงานที่ไม่มีหลักประกันในเรื่องรายได้และความปลอดภัยการทำงาน

ดังนั้นในความยืดหยุ่นและความเป็นอิสระนี้ จึงสามารถนำกฎหมายแรงงานมาบังคับใช้ในนิติสัมพันธ์ที่ยืดหยุ่นและเป็นอิสระได้ ตัวอย่างเช่น ในกรณีเป็นไรเดอร์ เมื่อเริ่มเปิด-ปิดแอปพลิเคชั่นทำงานจะทำงานเป็นเวลากี่ชั่วโมงก็ได้ให้ถือเป็นชั่วโมงการทำงานให้ได้รับค่าจ้างตามอัตราค่าจ้างขั้นต่ำที่คำนวณเป็นรายชั่วโมง ส่วนเมื่อเริ่มรับงานตามระยะทางขนส่งให้ได้ค่าตอบแทนที่คำนวณจากต้นทุนค่าน้ำมันและค่าเสื่อมราคาอุปกรณ์การทำงาน ส่วนงานพ่วงให้ได้รายได้ที่ไม่ต่ำกว่า 75 เปอร์เซ็นต์ของค่ารอบ เป็นต้น

3.สัญญาจ้างทำของหรือไม่

สัญญาจ้างทำของ ถือเป็นสัญญาต่างตอบแทนผู้รับจ้างจะต้องทำงานอย่างใดอย่างหนึ่งให้สำเร็จลุล่วงให้แก่ผู้ว่าจ้าง โดยทางผู้ว่าจ้างจะต้องให้สินจ้างเพื่อผลงานนั้น สัญญาจ้างทำของยังมีความหมายทำให้เกิดวัตถุมีรูปร่างอย่างใดอย่างหนึ่ง (Production of thing) รวมถึงการดัดแปลงต่อเติมวัตถุมีรูปร่าง และการทำงานให้เกิดผลอย่างใดอย่างหนึ่ง โดยมีข้อกำหนดระยะเวลาเริ่มต้นและสิ้นสุดในความสำเร็จของงาน ดังนั้นความสัมพันธ์ระหว่างเจ้าของแพลตฟอร์มกับคนทำงานแพลตฟอร์มและไรเดอร์จึงเป็นความสัมพันธ์แบบสัญญาจ้างแรงงาน มากกว่าสัญญาจ้างทำของ เพราะการทำงานของไรเดอร์เป็นการทำงานตลอดไป เป็นงานขนส่งที่ต้องทำงานภายใต้ข้อกำหนดของเจ้าของแพลตฟอร์ม  ด้วยเหตุนี้คณะกรรมการสิทธิมนุษยชนแห่งชาติจึงได้วินิจฉัย ว่า เป็นการการจ้างแรงงาน ตามมาตรา 575 ของกฎหมายแพ่งฯ และมาตรา 5 ของ พ.ร.บ.คุ้มครองแรงงาน (2)

4.รัฐมนตรีกระทรวงแรงงาน ออกกฎกระทรวงคุ้มครองแรงงานแพลตฟอร์มได้

พ.ร.บ.คุ้มครองแรงงาน มีวัตถุประสงค์ คุ้มครองคนทำงานให้ได้รับความเป็นธรรม และด้วยเหตุที่มีการพัฒนาเครื่องมือการผลิตที่ทันสมัยมากยิ่งขึ้น ทำให้รูปแบบความสัมพันธ์นายจ้างและลูกจ้างเปลี่ยนแปลงไปตามสภาพการณ์ พ.ร.บ.คุ้มครองแรงงานจึงให้รัฐมนตรีกระทรวงแรงงงานมีอำนาจออกกฎกระทรวง เพื่อคุ้มครองการใช้แรงงานบางประเภทให้แตกต่างไปจากพ.ร.บ.คุ้มครองแรงงานตามมาตรา 6 และมาตรา 22

สหภาพคนทำงานและไรเดอร์เซ็นเตอร์ได้เสนอ ร่างกฎกระทรวง ต่อรัฐมนตรีกระทรวงแรงงาน มีสาระสำคัญให้มีการคุ้มครองคนทำงานแพลตฟอร์มและไรเดอร์ที่มีลักษณะยืดหยุ่นและเป็นอิสระ คือ 1. ชั่วโมงการทำงานในระหว่างการเปิด-ปิดแอปพลิเคชั่น ให้คำนวณเป็นรายชั่วโมงตามอัตราค่าจ้างขั้นต่ำ ดังนั้นหากทำงานเวลาใดเป็นระยะเวลาเท่าไร จะได้รับค่าจ้างคำนวณเป็นรายชั่วโมง 2. ค่ารอบการทำงาน คำนวณจากต้นทุนพลังงานเชื้อเพลิงและค่าเสื่อมราคาอุปกรณ์การทำงานที่ใช้ตามระยะทาง 3.ค่างานพ่วงไม่ต่ำกว่า 75 เปอร์เซ็นต์ของค่ารอบ (3)

5.ร่างพ.ร.บ.ส่งเสริมและคุ้มครองแรงงานอิสระ

แทนที่กระทรวงแรงงานจะใช้ พ.ร.บ.คุ้มครองแรงงานมาตรา 6 และ 22 ในการออกกฎกระทรวงคุ้มครองการทำงานแพลตฟอร์มและไรเดอร์ แต่กลับผลักดัน พ.ร.บ.ส่งเสริมและคุ้มครองแรงงานอิสระขึ้นมาใหม่ (4) มีสาระสำคัญที่ทำให้ไรเดอร์และคนทำงานแพลตฟอร์มกลายเป็นแรงงานกึ่งอิสระที่อยู่นอกระบบการคุ้มครองแรงงาน โดยมุ่งเน้นการเรียกเก็บเงินจากคนทำงานแพลตฟอร์มจัดตั้งกองทุนขึ้นมาเพื่อจะได้ช่วยในเรื่องการเจ็บป่วยจากการทำงาน  เป็นการเอื้อประโยชน์ให้กับธุรกิจแพลตฟอร์มไม่ต้องลงทุนในด้านคุณภาพชีวิตคนทำงาน ไม่ต้องปฏิบัติตามกฎหมายแรงงาน (5) ธุรกิจแพลตฟอร์มจึงมีกำไรและขยายกิจการเติบโตอย่างวรวดเร็ว ในขณะที่คนทำงานแพลตฟอร์มและไรเดอร์กลายเป็นแรงงานเปราะบาง ทำงานหนัก เสี่ยงอันตรายได้รับค่าจ้างไม่พอเพียงต่อการดำรงชีวิตสมศักดิ์ศรีความเป็นมนุษย์

อ้างอิง

(1) ย้อนอ่านคำพิพากษาศาลรัฐธรรมนูญ https://www.matichon.co.th/weekly/featured/article_18922

(2) กสม. ยืนยัน ‘ไรเดอร์’ คือลูกจ้าง https://theactive.thaipbs.or.th/news/law-rights-20240329

(3) .สหภาพคนทำงานเสนอกฎกระทรวงคุ้มครองไรเดอร์ https://prakaifai.com/2025/10/13/

(4) ร่างพ.ร.บ.ส่งเสริมและคุ้มครองแรงงานอิสระ https://www.mol.go.th/wp-content/uploads/sites/2/2023/04

(5) กลลวงกระทรวงแรงงานออกกฎหมายเพื่อธุรกิจแพลตฟอร์ม https://prachatai.com/journal/2025/08/114301