รายงานข่าวสืบสวนโดย TBIJ และ Guardian ชี้ว่าแบรนด์เสื้อผ้าและอุปกรณ์กีฬารายใหญ่ในการแข่งขัน NBA อย่าง Li-Ning, Anta และ 361 Degrees ล้วนเป็นเจ้าของโรงงานที่เชื่อมโยงกับการใช้แรงงานบังคับชาวอุยกูร์ ด้านโซ่อุปทานของ Nike ก็มีมลทินเช่นกัน

รองเท้าผู้เล่น NBA หลายคนถูกผลิตโดยแบรนด์จีนอย่าง Li-Ning, Anta และ 361 Degrees ซึ่งการสืบสวนพบว่าเชื่อมโยงกับโรงงานที่ใช้แรงงานบังคับชาวอุยกูร์ รวมถึง Nike ที่ถูกเปิดเผยว่ามีการจัดส่งสินค้าจากโรงงานที่เกี่ยวข้องกับโครงการโอนย้ายแรงงานซินเจียง | ภาพจาก : Mike/Pexels 

เมื่อ เอเนส แคนเตอร์ ฟรีดอม (Enes Kanter Freedom) ปรากฏตัวบนสนามบาสเก็ตบอลในเสื้อ Boston Celtics และรองเท้าผ้าใบที่มีคำขวัญ "Free Uyghur" (ปลดปล่อยอุยกูร์) ก็เกิดปฏิกิริยาจากปักกิ่งอย่างรวดเร็ว

"จริง ๆ แล้วตอนพักครึ่ง พวกเขายกเลิกการถ่ายทอดเกม Celtics ทุกเกมทางโทรทัศน์ในจีนไปตลอดทั้งปีเลย" นักบาสเก็ตบอลคนนี้เล่าให้ Bureau of Investigative Journalism (TBIJ) และ Guardian ฟัง เกมนั้นในเดือนตุลาคม 2021 กลายเป็นจุดหักเหของอาชีพเขา "นั่นแหละคือช่วงที่ NBA เริ่มโกรธผมอย่างจริงจัง" ฟรีดอม กล่าว

ฟรีดอมเป็นนักวิพากษ์วิจารณ์รัฐบาลตุรกีมานาน เขาเริ่มศึกษาเรื่องนี้หลังจากที่บิดาของแฟนคนหนึ่งซึ่งเป็นห่วงได้ตั้งคำถามกับความเงียบของเขาเรื่องการปฏิบัติของจีนต่อชนกลุ่มน้อยมุสลิม

ในซินเจียงซึ่งเป็นภูมิภาคตะวันตกสุดของจีน "สงครามต่อต้านการก่อการร้าย" ของประธานาธิบดีสี จิ้นผิง (Xi Jinping) มาพร้อมกับการกดขี่และการกักขังเพื่อบังคับให้กลุ่มชาติพันธุ์น้อยหลอมรวมเข้ากับวัฒนธรรมจีนหลัก ชาวอุยกูร์และชนกลุ่มน้อยอื่น ๆ ถูกจับขังในค่ายปรับปรุงและถูกบีบบังคับให้ทำงานในโรงงานต่างๆ ทั่วประเทศ

ฟรีดอมเคยชินกับการแสดงจุดยืนในรูปแบบที่แปลกใหม่ เขาได้เปลี่ยนนามสกุลจากแคนเตอร์ (Kanter) เมื่อได้รับสัญชาติอเมริกัน และเมื่อเขาขุดคุ้ยข้อมูลลึกลงไป เขาพบว่าเป็นเรื่องแปลกที่คนจำนวนมากไม่ทราบเรื่องสิ่งที่เกิดขึ้นในซินเจียง ดังนั้นเขาจึงตัดสินใจลงมือทำบางสิ่ง

"ผมติดต่อศิลปินต่าง ๆ ทั่วโลก และบอกพวกเขาให้นำความทุกข์ยากทั้งหมดมาวาดลงบนรองเท้า" เขาเล่า "แล้วผมจะออกไปลงแข่งบาสเก็ตบอล"

นั่นคือปีที่ 11 ในอาชีพ NBA ของฟรีดอม และก็จะกลายเป็นปีสุดท้ายของเขา

เพื่อนร่วมทีมเริ่มเตือนเขา ต่อมาเขาได้ให้การต่อหน้าสภาคองเกรสว่าเขาจะไม่ได้เล่นในลีกอีกแล้ว ไม่นานหลังจากนั้นเขาก็ถูกปลดออกจากสัญญา ซึ่ง NBA อ้างว่าการตัดสินใจนี้ไม่เกี่ยวข้องกับกิจกรรมทางการเมืองของเขาแต่อย่างใด

การยกเลิกการถ่ายทอดเกม Celtics ไม่ใช่ครั้งแรกที่ปักกิ่งลงโทษ NBA ในปี 2019 สื่อรัฐจีนได้ดึงเกมออกจากตารางการออกอากาศหลังจากที่ แอดัม ซิลเวอร์ (Adam Silver) ผู้บริหาร NBA ออกมาปกป้องการกระทำของ แดริล โมเรย์ (Daryl Morey) ผู้บริหาร Houston Rockets ที่ทวีตสนับสนุนผู้ประท้วงในฮ่องกง เหตุการณ์ครั้งนั้นทำให้ NBA สูญเสียรายได้หลายร้อยล้านดอลลาร์

จีนเป็นตลาดมูลค่าหลายพันล้านดอลลาร์สำหรับ NBA โดยมีแฟนบาสเก็ตบอลมากกว่าจำนวนประชากรทั้งหมดของสหรัฐอเมริกา ฟรีดอมกล่าวว่าลีกต้องอยู่ใต้อิทธิพลของผลประโยชน์จีน

นอกจากนี้ยังเป็นเวทีขนาดใหญ่สำหรับแบรนด์จีนในการโปรโมตตัวเองสู่สายตาโลก แบรนด์เสื้อผ้ากีฬาจีนอย่าง Li-Ning ใช้ผู้เล่น NBA ในการโปรโมตรองเท้าของตนมานานกว่าทศวรรษแล้ว ตั้งแต่ ดเวน เวด (Dwyane Wade) ยุติสัญญากับ Jordan ซึ่งเป็นบริษัทย่อยของ Nike และหันไปเซ็นสัญญากับบริษัทจีนในปี 2012

Li-Ning และแบรนด์จีนอื่น ๆ อย่าง Anta และ 361 Degrees ปัจจุบันแข่งขันกับบริษัทอเมริกันรุ่นเก่าแก่เพื่อชิงสัญญาสปอนเซอร์มูลค่าสูงลิบลิ่ว นักเล่น NBA มากกว่าโหลคนมีสัญญากับแบรนด์ทั้ง 3 ในปี 2022 ตามการวิเคราะห์ของ ESPN

Li-Ning มีสัญญากับ จิมมี่ บัตเลอร์ (Jimmy Butler) ของ Golden State Warriors ซึ่งถูกดึงตัวมาจาก Jordan ในปี 2020 ด้วยสัญญาใหญ่โตที่รวมถึงไลน์รองเท้าซิกเนเจอร์หลายรุ่น และ เฟร็ด แวนวลีต (Fred VanVleet) ของ Houston Rockets ซึ่งเป็นประธาน National Basketball Players Association Anta สปอนเซอร์ดาราดังอย่าง เคลย์ ทอมป์สัน (Klay Thompson) และ ไครี เออร์วิง (Kyrie Irving) ในขณะที่รายชื่อของ 361 Degrees มีตำนานชาวเซอร์เบียอย่าง นิโคลา โยคิช (Nikola Jokić) สัญญาสปอนเซอร์เหล่านี้ทำกับผู้เล่นโดยตรงและไม่จำเป็นต้องได้รับการอนุมัติจาก NBA

ตัวแทนของผู้เล่นเหล่านี้ไม่ได้ตอบสนองต่อคำขอให้แสดงความคิดเห็น

บัดนี้ TBIJ และ Guardian สามารถเปิดเผยได้ว่าแบรนด์ทั้งสามแห่งนี้เชื่อมโยงกับการกดขี่ที่ฟรีดอมเน้นย้ำบนรองเท้าผ้าใบของเขา และ Nike ก็เช่นเดียวกัน

โครงการโอนย้ายแรงงานซินเจียงและการเชื่อมโยงกับแบรนด์จีน

เมื่อต้นปี 2025 การสืบสวนสำคัญโดย TBIJ, New York Times และ Der Spiegel ได้เชื่อมโยงแบรนด์ระดับโลกกว่า 100 แบรนด์เข้ากับโครงการโอนย้ายแรงงานซินเจียงที่ขนย้ายชนกลุ่มน้อยหลายพันไมล์ข้ามประเทศจีนไปทำงานในโรงงานทางภาคตะวันออก โครงการเคลื่อนย้ายแรงงานนี้เป็นเสาหลักสำคัญในแผนการทำลายล้างชุมชนอุยกูร์ คาซัค และคีร์กิซในซินเจียงอย่างเป็นระบบของรัฐบาลจีน

Anta, Li-Ning และ 361 Degrees อยู่ในกลุ่มแบรนด์ที่เป็นเจ้าของโรงงานผลิตโดยตรงที่เชื่อมโยงกับการละเมิดสิทธิมนุษยชนเหล่านี้ และแบรนด์เสื้อผ้ากีฬาเหล่านี้ยังได้รับการจัดหาสินค้าจากบริษัทอื่น ๆ ที่เข้าร่วมในโครงการโอนย้ายแรงงานด้วย

โรงงาน 361 Degrees ในฟูเจี้ยนได้รับคนงานจากซินเจียงมาแล้วอย่างน้อยสิบปี "งานแต่งงานหมู่" ของคนงานคาซัคที่โรงงานในปี 2015 มีการกล่าวถึงคนงานเกือบ 400 คน เนื้อหาในโซเชียลมีเดียจากคนงานซินเจียงที่แสดงให้เห็นบริเวณโรงงานถูกอัปโหลดเมื่อปี 2024

โรงงานอย่างน้อย 3 แห่งที่จัดหาสินค้าให้ Li-Ning ได้ใช้คนงานจากโครงการโอนย้ายแรงงาน คลิปหนึ่งที่อัปโหลดโดยคนทำงานชาวอุยกูร์แสดงให้เห็นรองเท้าผ้าใบ Li-Ning สีดำและเงินคู่หนึ่งบนสายพานลำเลียงในโรงงานแห่งหนึ่งในหูเป่ย

"ชีวิตลำบากเกินไป แต่ผมไม่อยากยอมแพ้" เป็นชื่อของวิดีโอจากคนทำงานที่โรงงานจัดหาสินค้าให้ Li-Ning แห่งอื่น "หมอนี่สั่งให้คนทำงานหนักสุดๆ เลย" เสียงพากย์ในภาษาอุยกูร์กล่าว หมายถึงหัวหน้างานชาวฮั่นที่ยืนอยู่ใกล้ๆ โดยเอามือทาบเอว "ถ้าผมออกจากที่นี่ไม่ได้ ผมรู้ว่าผมจะทำงานจนตาย"

การให้การสนับสนุนของ 361 Degrees ขยายออกไปนอกเหนือจาก NBA ไปถึงกิจกรรม World Aquatics และนักวิ่งโอลิมปิก ในขณะที่ความร่วมมือของ Li-Ning รวมถึงคณะผู้แทนโอลิมปิกจีนและนักแบดมินตันรุ่นเยาว์ในสหราชอาณาจักร แบรนด์ยังให้ความสำคัญกับการสนับสนุนแนวทางของปักกิ่งต่อซินเจียง

เมื่อธุรกิจทั่วโลกเริ่มถอดฝ้ายซินเจียงออกจากโซ่อุปทานหลังจากความกังวลเรื่องแรงงานบังคับในไร่ฝ้าย Li-Ning ยังคงใส่คำว่า "ผลิตจากฝ้ายซินเจียง" ไว้บนป้ายเสื้อผ้า ขณะที่ Nike และแบรนด์ระดับโลกอื่น ๆ เผชิญกับการต่อต้านอย่างรุนแรงจากผู้บริโภคจีนสำหรับการหยุดใช้ฝ้ายซินเจียง ซึ่งถูกขยายเสียงผ่านแคมเปญของสื่อรัฐ ยอดขายและราคาหุ้นของ Li-Ning กลับพุ่งสูงขึ้น

ความร่วมมือด้านกีฬาในรูปแบบนี้ช่วยให้บริษัทเหล่านี้เสริมสร้างพลังอ่อนของจีน เมื่อโมเรย์ผู้บริหาร Houston Rockets แสดงจุดยืนสนับสนุนฮ่องกง Li-Ning และ Anta ทั้งคู่ประกาศว่าจะหยุดความร่วมมือกับทีม

Li-Ning แจ้งกับเราว่า "ต่อต้านและห้ามแรงงานบังคับทุกรูปแบบ" ในโซ่อุปทานอย่างเข้มงวด และตรวจสอบผู้จัดหาอย่างสม่ำเสมอ ด้วยนโยบาย "ไม่ยอมให้เกิดขึ้นเด็ดขาด" นอกจากนี้ยังเน้นย้ำว่าบริษัท "ยึดถือสิทธิมนุษยชนและสิทธิตามกฎหมายของแรงงานเสมอมา"

361 Degrees และ Anta ไม่ได้ตอบสนองต่อคำขอให้แสดงความคิดเห็น

ไมค์ บาส (Mike Bass) โฆษก NBA กล่าวว่า "เราสนับสนุนและจะยังคงสนับสนุนสมาชิกทุกคนในครอบครัว NBA รวมถึงเอเนส ฟรีดอม ในการแสดงออกถึงมุมมองส่วนตัวเกี่ยวกับประเด็นทางสังคมและการเมือง เราจะยึดถือคำแนะนำและนโยบายของรัฐบาลสหรัฐฯ ในการดำเนินงานในจีนและประเทศและดินแดนอีกกว่า 200 แห่งทั่วโลกที่เราเข้าไปมีส่วนร่วมกับแฟนๆ"

ฟรีดอมไม่ได้รู้สึกแปลกใจที่ได้ยินว่าโรงงาน 6 แห่งในโซ่อุปทานของ Li-Ning, Anta และ 361 Degrees เชื่อมโยงกับแรงงานบังคับในซินเจียง แต่เหนือสิ่งอื่นใดมีแบรนด์หนึ่งที่เขามีคำถามอยากจะถาม และเขาถามมาแล้ว 4 ปี

คำถามต่อ Nike

Dear @Nike

Stop the modern day SLAVERY, now!!!#HypocriteNike#EndUyghurForcedLabor pic.twitter.com/tvX2k3wE4X

— Enes Kanter FREEDOM (@EnesFreedom) October 25, 2021

"ใครเป็นคนทำรองเท้าของคุณในจีน? คุณรู้ไหม?" ฟรีดอมตั้งคำถามกับ Nike ในวิดีโอที่โพสต์ใน Twitter (ปัจจุบันเป็น X) ในปี 2021

Nike เป็นพันธมิตรทางการค้าสำคัญของ NBA มาตั้งแต่ปี 1992 และในปี 2024 ได้เซ็นสัญญาเป็นพันธมิตรด้านเครื่องแต่งกาย สินค้า การตลาด และเนื้อหาของลีกจนถึงปี 2037 ซึ่งเป็นสัญญาที่มีรายงานว่ามีมูลค่ากว่าหนึ่งพันล้านดอลลาร์

คำถามของฟรีดอมเกิดขึ้นหลังจากที่ Nike ถูกเชื่อมโยงกับโรงงานรองเท้าผ้าใบในมณฑลชานตงที่รับคนทำงานโอนย้ายชาวอุยกูร์ Nike ยืนยันว่าผู้จัดหาได้หยุดการจ้างคนงานจากซินเจียงแล้วและการตรวจสอบได้ยืนยันเรื่องนี้

"การตรวจสอบอย่างต่อเนื่องของเราไม่พบหลักฐานการจ้างงานชาวอุยกูร์หรือชนกลุ่มน้อยอื่น ๆ จากซินเจียงในที่อื่นของโซ่อุปทานเราในจีน" บริษัทกล่าวในตอนนั้น

แต่ TBIJ พบแหล่งข้อมูลที่เชื่อมโยง Nike กับ Fulgent Sun ผู้ผลิตรองเท้าในมณฑลฟูเจี้ยนที่ดูดซับคนทำงานจากซินเจียงมายาวนาน โรงงานแห่งนี้เริ่มทำงานร่วมกับรัฐบาลเพื่อนำชาวอุยกูร์และคีร์กิซมายังฟูเจี้ยนในปี 2013
เมื่อ TBIJ เข้าไปหาด้วยข้อค้นพบเหล่านี้ โฆษกของ Nike กล่าวว่าบริษัทได้ยุติความสัมพันธ์กับโรงงานในฟูเจี้ยนตั้งแต่ปี 2015 แล้ว พวกเขายอมรับว่า Nike ได้จัดหาสินค้าจากโรงงานที่เกี่ยวข้องในจีนกลางสำหรับแบรนด์ Converse ในช่วงไม่กี่ปีที่ผ่านมา

อย่างไรก็ตาม แหล่งข้อมูลต่างๆ ตั้งแต่สื่อวงการอุตสาหกรรมและบทความทางวิชาการไปจนถึงเอกสารของ Fulgent Sun เอง ชี้ให้เห็นว่า Nike เป็นลูกค้าสำคัญในช่วงทศวรรษที่ผ่านมา

TBIJ ได้ดึงบันทึกการส่งออกที่แสดงการจัดส่งหลายครั้งจากโรงงานฟูเจี้ยนไปยัง Nike ในสหรัฐอเมริกาหลังจากปี 2015 รวมถึงล่าสุดในเดือนพฤศจิกายน 2022 การจัดส่งทั้งหมดถูกส่งผ่านหนึ่งในพันธมิตรโลจิสติกส์หลักของแบรนด์ในภูมิภาค

หลังจากได้เห็นหลักฐานบางส่วน Nike กลับบอกว่าบันทึกของบริษัท "ขัดแย้งกับข้ออ้างของ TBIJ" และยืนยันว่าไม่ได้ซื้อสินค้าใดจากโรงงานที่เกี่ยวข้องตั้งแต่ปี 2015 นอกจากนี้ยังเน้นย้ำว่า "ยังคงมุ่งมั่นต่อการผลิตที่มีจริยธรรมและความรับผิดชอบ"

Fulgent Sun ไม่ได้ตอบสนองต่อคำขอให้แสดงความคิดเห็น

ฟรีดอม ซึ่งได้สวมรองเท้าคู่หนึ่งที่มีข้อความ "Nike Hypocrite", "Made with slave labor" และ "No more excuses" ในหนึ่งในเกม NBA สุดท้ายของเขา อ้างว่าการวิจารณ์ทั้งจีนและ Nike ทำให้เขาสูญเสียอาชีพ

เขารู้สึกเศร้าใจกับสิ่งที่เขาเรียกว่าการเคลื่อนไหวแบบเลือกสรรของ Nike ซึ่งเป็นผู้สนับสนุนอย่างภาคภูมิใจของขบวนการเรียกร้องความยุติธรรมทางสังคมที่มุ่งเน้นในสหรัฐอเมริกา เช่น Black Lives Matter "คุณลุกขึ้นเพื่อสิ่งต่าง ๆ เว้นแต่มันจะกระทบเงินในกระเป๋าสตางค์ของคุณ" เขากล่าว

"ลุกขึ้นเพื่อสิ่งที่ถูกต้อง" เขากล่าวเสริม เมื่อพูดผู้เล่น NBA ที่ได้รับการสนับสนุนจากแบรนด์ที่เชื่อมโยงกับการละเมิดสิทธิมนุษยชน เขากล่าวว่า "ลองใส่ใจคิดดูในฐานะของพวกเขาสิ ลองจินตนาการว่าเป็นน้องสาวหรือลูกสาวของคุณ คุณจะยังคงเงียบอยู่ไหม?"

ที่มา:
Major NBA brands linked to forced labour in China (Daniel Murphy, TBIJ, 30 August 2025)