จังหวัดอิบารากิซึ่งเป็นท้องถิ่นที่มีแรงงานข้ามชาติผิดกฎหมายมากที่สุดในญี่ปุ่น เตรียมเปิดระบบแจ้งเบาะแสแรงงานต่างชาติผิดกฎหมายพร้อมรางวัลเป็นตัวเงิน เปลี่ยน 'เพื่อนบ้าน' ให้เป็น 'สายข่าว'  ซึ่งในปี 2024 แรงงานชาวไทยถูกจับกุมในจังหวัดนี้มากที่สุด อย่างไรก็ตาม นักวิชาการด้านนโยบายการย้ายถิ่นและองค์กรด้านสิทธิมนุษยชนต่างออกมาแสดงความกังวลว่า การใช้สิ่งจูงใจทางการเงินเพื่อกระตุ้นให้เพื่อนบ้านรายงานกันเอง อาจเปิดช่องให้เกิดการเลือกปฏิบัติและการแจ้งข้อมูลอันเป็นเท็จในวงกว้าง

ภาพจาก: Pixta/Kayoko Hayashi (อ้างใน GaijinPot)

เมื่อช่วงเดือนกุมภาพันธ์ 2026 ผู้ว่าราชการจังหวัดอิบารากิ คาซูฮิโกะ โออิกาวะ ปรากฏตัวต่อหน้าสื่อมวลชนพร้อมประกาศนโยบายที่ทำให้ทั้งญี่ปุ่นหันมาจับตา นั่นคือระบบให้รางวัลแก่ผู้แจ้งเบาะแสแรงงานต่างชาติที่ทำงานโดยไม่มีวีซ่าถูกต้อง โดยจะเริ่มบังคับใช้ในปีงบประมาณ 2026 นี้

"เราต้องใช้มาตรการขั้นเด็ดขาดเพื่อแก้ปัญหานี้" โออิกาวะกล่าวในที่แถลงข่าว

จากรายงานของสำนักงานตรวจคนเข้าเมืองญี่ปุ่น พบว่าในปี 2024 มีแรงงานต่างชาติที่ถูกระบุว่าทำงานผิดกฎหมายทั่วประเทศกว่า 14,000 คน และในจำนวนนั้น 3,452 คน หรือเกือบ 1 ใน 4 กำลังทำงานอยู่ในอิบารากิ ทำให้จังหวัดแห่งนี้ครองตำแหน่งอันดับ 1 ของประเทศเป็นปีที่ 3 ติดต่อกัน

นโยบายดังกล่าวถูกบรรจุไว้ในงบประมาณเริ่มต้นปีงบประมาณ 2026 ของจังหวัด โดยจัดสรรงบประมาณรวม 37 ล้านเยนสำหรับโครงการที่เรียกว่า "Proper Employment Promotion Project for Foreign Workers" ซึ่งครอบคลุมทั้งการเพิ่มความถี่การตรวจสถานประกอบการและการเปิดระบบรับแจ้งเบาะแสออนไลน์ ผู้ที่แจ้งเบาะแสและนำไปสู่การจับกุมโดยตำรวจจะได้รับเงินรางวัลประมาณ 10,000 เยน แม้ตัวเลขอย่างเป็นทางการยังไม่ได้ประกาศในขณะนี้

สิ่งที่ทำให้โครงการนี้โดดเด่นคือความเป็น "ครั้งแรก" ที่ท้องถิ่นระดับจังหวัดริเริ่มระบบเช่นนี้ด้วยตัวเอง เพราะที่ผ่านมา กลไกแบบเดียวกันนี้มีอยู่แล้วในระดับชาติ โดยมาตรา 66 ของกฎหมายควบคุมการเข้าเมืองของญี่ปุ่นเปิดช่องให้สำนักงานตรวจคนเข้าเมืองจ่ายรางวัลสูงสุด 50,000 เยนแก่ผู้แจ้งเบาะแสมาตั้งแต่ปี 1951 แต่มีเงื่อนไขว่าผู้ถูกรายงานต้องได้รับคำสั่งเนรเทศก่อนถึงจะได้รับเงิน และที่น่าสังเกตคือ ระหว่างปี 2021 ถึง 2025 ไม่มีการจ่ายรางวัลจากระบบของรัฐบาลกลางแม้แต่ครั้งเดียว

อิบารากิจึงเดินหน้าสร้างระบบของตัวเองขึ้นมา โดยหวังว่าการกระจายอำนาจลงสู่ระดับท้องถิ่นจะทำให้กลไกนี้มีฟันและเขี้ยวเล็บมากขึ้นกว่าเดิม

จาก "แจ้งเบาะแส" สู่ "ล่าคนต่างชาติ"

ภาพจาก: imageteam/PIXTA(ピクスタ)

ทันทีที่ข่าวแพร่ออกไป เสียงวิพากษ์วิจารณ์ก็ดังขึ้นพร้อมกัน

เอริโกะ ซูซูกิ ศาสตราจารย์จากมหาวิทยาลัยโคคุชิกัน กรุงโตเกียว ผู้เชี่ยวชาญด้านนโยบายการย้ายถิ่น ตีความนโยบายนี้ตรงๆ ว่าเป็น "ลัทธิต่อต้านคนต่างชาติในรูปแบบทางการ" และชี้ให้เห็นถึงปัญหาเชิงโครงสร้างที่หลีกเลี่ยงไม่ได้ นั่นคือประชาชนทั่วไปไม่มีทางรู้ได้เลยว่าแรงงานต่างชาติคนใดถือวีซ่าถูกต้องหรือไม่ ส่งผลให้คาดเดาได้ว่าจะเกิดรายงานเท็จจำนวนมาก และที่น่ากังวลยิ่งกว่านั้นคือขณะนี้ยังไม่มีการประกาศบทลงโทษใดๆ สำหรับการแจ้งข้อมูลเท็จ

จิโฮ โยชิมิซุ ผู้อำนวยการองค์กรไม่แสวงหากำไร Nichietsu Tomoiki Shienkai ในโตเกียว ซึ่งทำงานช่วยเหลือชาวเวียดนามในญี่ปุ่น ระบุว่าแรงงานต่างชาติจำนวนมากที่องค์กรของเขาดูแลอยู่นั้น สูญเสียที่พักอาศัยหลังถูกไล่ออกจากงานฝึกงานหรือหนีออกจากสภาพการทำงานที่เลวร้าย หลายคนอยู่เกินวีซ่าโดยไม่ได้ตั้งใจเพราะหาเงินค่าตั๋วเครื่องบินกลับบ้านไม่ได้ โยชิมิซุเตือนว่าระบบรางวัลนำจับจะยิ่งทำให้ชีวิตของคนกลุ่มนี้ย่ำแย่ลง และเปิดประตูให้เกิดการโต้แค้นจากความกลัวที่จะถูกรายงาน

ความกังวลนี้สะท้อนออกมาในโลกออนไลน์ญี่ปุ่นอย่างชัดเจน ผู้ใช้โซเชียลมีเดียหลายคนหยิบยกคำว่า "gaijin-gari" หรือ "ล่าคนต่างชาติ" ขึ้นมาถกเถียง บางคนเปรียบเทียบโครงการนี้กับปฏิบัติการของหน่วยงาน ICE ในสหรัฐอเมริกา ซึ่งในช่วงหลังกลายเป็นสัญลักษณ์ของการคุกคามและบรรยากาศแห่งความหวาดกลัวสำหรับชุมชนผู้อพยพ

บริบทการเมืองของญี่ปุ่นขณะนี้ยิ่งทำให้ความกังวลเหล่านี้ไม่ใช่เพียงความกลัวเกินจริง ในช่วงไม่กี่ปีที่ผ่านมา กระแสต่อต้านชาวต่างชาติในญี่ปุ่นเริ่มดังขึ้นเรื่อยๆ ทั้งในพื้นที่โซเชียลมีเดียและในสนามเลือกตั้ง พรรคฝ่ายขวาอย่างซันเซโตะได้อาศัยวาทกรรมนี้ขยายฐานเสียงอย่างได้ผล และภายใต้นายกรัฐมนตรีคนปัจจุบัน ทิศทางของนโยบายก็ไม่ได้บ่งบอกว่าจะมีการพลิกกลับ

อย่างไรก็ตาม ทางการอิบารากิพยายามดับกองไฟด้วยการยืนยันว่าทุกเบาะแสที่ได้รับจะผ่านการตรวจสอบโดยเจ้าหน้าที่จังหวัดก่อน จากนั้นจึงค่อยส่งต่อให้ตำรวจหากจำเป็น และโออิกาวะย้ำว่าจังหวัดจะ "คำนึงถึงสิทธิมนุษยชนในทุกขั้นตอนของระบบ" แต่สำหรับผู้วิจารณ์ คำมั่นสัญญาเหล่านั้นยังขาดกลไกรูปธรรมที่จะพิสูจน์ได้

ภาคเกษตรกรรมกับแรงงานต่างชาติ ความสัมพันธ์ที่ซับซ้อนกว่าที่คิด

ภาพจาก: AGRI JOURNAL

ท่ามกลางเสียงถกเถียงทางการเมืองและสิทธิมนุษยชน มีเรื่องราวอีกชั้นหนึ่งที่ดำเนินอยู่ใต้ผิวดิน และมันคือปัญหาที่ซับซ้อนกว่านโยบายใดๆ จะแก้ได้ด้วยการจ่ายเงิน 10,000 เยน

อิบารากิเป็นจังหวัดเกษตรกรรมขนาดใหญ่อันดับสองของญี่ปุ่น และคาดการณ์ว่าแรงงานผิดกฎหมายมากถึง 70% กระจุกตัวอยู่ในภาคการเกษตร ชาวไร่ในพื้นที่จำนวนไม่น้อยพึ่งพาแรงงานต่างชาติเพื่อดำรงธุรกิจ เพราะหาคนท้องถิ่นที่ยินดีทำงานหนัก ตากแดด ตากลม ในฤดูเก็บเกี่ยวไม่ได้อีกต่อไปแล้ว

ปัญหาที่ซ่อนอยู่คือโครงสร้างของระบบแรงงานถูกกฎหมายเองที่ไม่สอดคล้องกับความต้องการจริง ฟาร์มต้องการคนในช่วงพีค แต่วีซ่าสำหรับงานเฉพาะประเภทมักล็อกเงื่อนไขแน่น บางกรณีนายจ้างนำเข้าแรงงานมาด้วยวีซ่าประเภทหนึ่ง แต่ให้ทำงานอีกประเภทที่ไม่ตรงกับเอกสาร ซึ่งในทางกฎหมายถือว่าผิด แม้ทั้งสองฝ่ายจะสมัครใจและไม่มีใครเสียหายก็ตาม

จากข้อมูลที่รวบรวมได้ ในช่วงปี 2020 ถึง 2024 ผู้ที่ถูกจับกุมในอิบารากิมากกว่า 80% เป็นผู้ถือวีซ่าระยะสั้นหรือผู้ฝึกงานสายอาชีพ ซึ่งหลายคนอยู่เกินกำหนดหรือออกจากสถานที่ทำงานที่ได้รับมอบหมาย โดยในปี 2024 แรงงานชาวไทยครองอันดับหนึ่ง ตามด้วยเวียดนามและอินโดนีเซีย

ชาวไร่บางรายในอิบารากิออกมาบอกตรงๆ ว่าระบบรางวัลนำจับนี้ทำให้พวกเขากังวล เพราะในชุมชนเกษตรขนาดเล็กที่ทุกคนรู้จักกัน การมีระบบแจ้งเบาะแสที่มีเงินเป็นแรงจูงใจอาจกลายเป็นเครื่องมือของการเอาคืนส่วนตัวมากกว่าการบังคับใช้กฎหมายอย่างเที่ยงธรรม บางรายตั้งคำถามว่าทำไมระบบนี้จึงมุ่งเป้าไปที่ตัวแรงงาน ทั้งที่นายจ้างซึ่งเป็นผู้จ้างงานผิดกฎหมายต่างหากที่ควรถูกจัดการอย่างจริงจัง

ในทางกฎหมาย นายจ้างที่จ้างแรงงานผิดกฎหมายมีความผิดฐาน "ส่งเสริมการทำงานผิดกฎหมาย" ซึ่งมีโทษจำคุกสูงสุด 3 ปีหรือปรับสูงสุด 3 ล้านเยน แต่ในทางปฏิบัติ โครงการใหม่ของอิบารากิไม่ได้นำเสนอบทลงโทษใหม่ใดๆ สำหรับนายจ้าง และไม่ได้มีมาตรการเสริมที่เจาะไปที่ฝั่งผู้จ้างงานโดยตรง

ที่มา:
Ibaraki Will Offer ¥10,000 for Reporting Undocumented Foreigners (GaijinPot, 26 February 2026)
Ibaraki Prefecture To Offer Cash Rewards for Reporting Illegal Foreign Workers (Tokyo Weekender, 25 February 2026)
Ibaraki Prefecture to Pay Residents a Bounty for Reporting Illegal Foreign Workers (Unseen Japan 24 February 2026)
Ibaraki to Launch Reward System for Reporting Illegal Employment of Foreign Nationals (Migrant Times, 22 February 2026)