ปรากฏการณ์คนหนุ่มสาวชาวมลายูปาตานีสวมชุดมลายูพร้อมใจเข้าร่วมกิจกรรม "Melayu Raya 2025" ณ หาดวาสุกรี อ.สายบุรี จ.ปัตตานี เมื่อวันที่ 2 เมษายน 2568 ที่ผ่านมาสำหรับเยาวชนชาย (Pemuda)  และวันที่ 3 เมษายน 2568 สำหรับเยาวชนหญิง  (Pemudi) บรรยากาศอาจไม่แตกต่างจากหลายครั้งปีที่ผ่านมา

แต่ที่น่าสนใจในปีนี้ คือ ผู้จัดได้กำหนดธีมของงาน “Green Melayu, Suci Patani” โดยสื่อความหลายถึงความพยายามของเยาวชนในการผสานเรื่องอัตลักษณ์มลายูเข้ากับแนวคิดสิ่งแวดล้อม โดยคำว่า Green Melayu หมายถึง การส่งเสริมความตระหนักรู้เกี่ยวกับสิ่งแวดล้อม ส่วนคำว่า Suci Patani หมายถึง สังคมที่สะอาดทั้งในเชิงกายภาพและเชิงจิตใจ เป็นการสร้างความตระหนักรู้และสร้างความร่วมมือในการดูแลรักษาทรัพยากรธรรมชาติและวัฒนธรรมของปาตานีให้คงอยู่ต่อไป

Melayu Raya 2025 กับคำยืนยันสิทธิในการจัดการทรัพยากร

Green Melayu, Suci Patani ยังเป็นทั้งการยืนยันถึงสิทธิในการเข้าถึงทรัพยากรธรรมชาติต่างๆ ที่มีอยู่ในชุมชนท้องถิ่น และการปกป้องทรัพยากรที่มีอยู่ไม่ว่าจะเป็นที่ดิน แหล่งน้ำ พืชพรรณ สภาพแวดล้อมทางธรรมชาติ ฯลฯ ไม่ให้ถูกทำลายหรือได้รับผลกระทบจากปรากฏการณ์ต่างๆ จากธรรมชาติเองและจากฝีมือมนุษย์ ซึ่งกรณีในพื้นที่อาจมาจากโครงการพัฒนาต่างๆ ทั้งของรัฐหรือเอกชน ที่ส่งผลกระทบต่อทรัพยากรในท้องถิ่นและวิถีชีวิตชุมชนด้วย

โดยในแถลงการณ์ มลายูรายอ 2025 ก็ได้ประกาศถึง “สิทธิในการจัดการทรัพยากรของเรา” เป็น 1 ใน 3 คำยืนยันถึงเจตจำนงของเยาวชนมลายูปาตานี

“เราขอทวงคืนฐานทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมของบรรพบุรุษ และขอเรียกร้องให้มีกลไกทางการเมืองที่จะสามารถบริหารจัดการฐานทรัพยากรธรรมชาติอย่างยั่งยืน และเป็นธรรมต่อคนในปัจจุบันและอนาคต”

ส่วนคำยืนยันถึงเจตจำนงของเยาวชนอีก 2 ข้อคือ 1. อัตลักษณ์มลายูปาตานีต้องได้รับการยอมรับ และ 2. เศรษฐกิจที่เข้มแข็งเพื่อประชาคมปาตานี

สำนึกในอัตลักษณ์ ส่งเสริมอนุรักษ์ทรัพยากร

แม้แรงจูงใจสำคัญของการเข้าร่วมกิจกรรมประจำปีอย่าง Melayu Raya อยู่ที่สำนึกของเยาวชนในการปกป้องเชิดชูอัตลักษณ์มลายูปาตานี บวกกับความแหลมคมในการเคลื่อนไหวทางสังคมและการแสดงออกทางการเมืองผ่านกิจกรรมต่างๆ จนเกิดประเด็นถกเถียงและคำวิจารณ์ต่าง ๆ โดยเฉพาะในสังคมออนไลน์

ทว่า ประเด็นการปกป้องทรัพยากรธรรมชาติและการรักษาสิ่งแวดล้อมในชุมชนท้องถิ่นก็ถือว่ามีส่วนสำคัญในการปลุกเยาวชนไม่น้อยเช่นกัน

นายอารีฟิน โสะ จาก The Patani Resource : คณะพิทักษ์ฐานทรัพยากรและการพัฒนาที่ยั่งยืน กล่าวว่า ประเด็นทรัพยากรไม่ใช่เหตุผลหลักที่เยาวชนคนหนุ่มสาวเข้าร่วมกิจกรรม Melayu Raya 2025 แต่ความตื่นตัวด้านการปกป้องทรัพยากรในท้องถิ่นและการเรียนรู้ถึงผลกระทบจากโครงการพัฒนาต่างๆ ที่ลงไปในพื้นที่ที่มีมากขึ้น โดยเฉพาะในช่วง 3-4 ปี่ผ่านมา

อารีฟิน กล่าวว่า ในช่วงไม่กี่ปีที่ผ่านมาพบว่า มีโครงการที่อาจส่งผลกระทบต่อชุมชนและทรัพยากรในท้องถิ่นมีแนวโน้มเกิดขึ้นมาก เช่น โครงการโรงไฟฟ้าชีวมวล หรือโครงการอื่นๆ ซึ่งความตื่นตัวและความเคลื่อนไหวของเยาวชนต่อโครงการเหล่านั้นมาจาก 2 สาเหตุหลัก คือ เป็นโครงการที่ทำลายกระบวนการมีส่วนร่วมของประชาชน และโครงการที่อาจจะสร้างผลกระทบต่อชุมชน

“เยาวชนและชุมชนพยายามลุกขึ้นตั้งคำถามต่อโครงการเหล่านี้มากขึ้นว่า จะมีผลกระทบอะไรบ้าง หากไม่มีผลกระทบประชาชนก็ไม่คัดค้าน ด้วยเหตุนี้จึงทำให้หลายโครงการเลือกที่จะชะลอโครงการไปก่อน แต่ก็มีบางโครงการที่รัฐเดินหน้าต่อไป โดยไม่ฟังเสียงคัดค้านจากชาวบ้าน คือ โครงการประตูระบายน้ำกรงปินัง จ.ยะลา”

เปิดโครงการพัฒนาที่กระทบชุมชน?

ทั้งนี้ The Patani Resource : คณะพิทักษ์ฐานทรัพยากรและการพัฒนาที่ยั่งยืน ได้รวบรวมข้อมูลโครงการพัฒนาของรัฐและเอกชนในพื้นที่ 3 จังหวัดชายแดนภาคใต้ และ4 อำเภอของ จ.สงขลา โดยเฉพาะโครงการที่มีประเด็นปัญหาพิพาทกับประชาชนบางส่วนในพื้นที่ ซึ่งมีทั้งโครงการที่อยู่ระหว่างดำเนินการและโครงการที่ดำเนินการไปแล้วพบว่า มีมากราว 60 โครงการ (อ่านข้อมูลประกอบในตารางด้านล่าง)

ทั้งนี้มีหลายโครงการมีเยาวชนในชุมชนที่ตั้งโครงการเข้าไปมีบทบาทเคลื่อนไหวอย่างแข็งขัน ทั้งการเคลื่อนไหวคัดค้าน การเสนอความคิดเห็นหรือการจัดพื้นที่กลาสงเพื่อให้ฝ่ายต่างที่เกี่ยวข้องมาให้ข้อมูล อย่างเช่น โครงการประตูระบายน้ำกรงปินัง จ.ยะลา ซึ่งอยู่ระหว่างการรับฟังความคิดเห็น แต่ก็ถูกชาวบ้านคัดค้าน

ส่วนโครงการที่มีข้อพิพาทกับชาวบ้านในพื้นที่ในช่วงไม่กี่ปีที่ผ่านมา พบว่ามีนับสิบโครงการด้วยกัน ซึ่งเป็นหวั่นเกรงว่าอาจเป็นการเพิ่มชนวนความขัดแย้งจากที่มีอยู่แล้วในพื้นที่จากปัญหาความไม่สงบนพื้นที่จังหวัดชายแดนภาคใต้

ตัวอย่างโครงการที่มีข้อพิพาทดังกล่าว เช่น โครงการผังเมืองอุตสาหกรรม อ.หนองจิก 3,000 ไร่ ในพื้นที่ ต.บางเขา อ.หนองจิก จ.ปัตตานีซึ่งรัฐต้องการเปลี่ยนพื้นที่การเกษตรและที่อาศัยเป็นพื้นที่อุตสาหกรรมโดยรวบรัดกระบวนการและขาดการมีส่วนร่วม แต่ก็ได้ดำเนินการเสร็จสิ้นแล้ว

โครงการขุดลอกอ่าวปัตตานี งบประมาณ 650 ล้าน ในพื้นอ่าวปัตตานี เขต อ.เมือง และ อ.ยะหริ่ง จ.ปัตตานี    ซึ่ง The Patani Resource ระบุว่า เป็นการดำเนินโครงการโดยขาดข้อมูลวิชาการรอบด้าน ส่งผลให้เกิดการทำลายระบบนิเวศและทำลายอาชีพประมงในอ่าวปัตตานี ซึ่งอาจต้องใช้เวลานานในการฟื้นฟู อีกทั้งผลกระทบที่เกิดขึ้นไม่ได้รับการเยียวยา ปัจจุบันโครงการดำเนินการไปเสร็จสิ้นแล้ว

โครงการเหมืองหินเตราะปลิง ต.เตราะบอน อ.สายบุรี ซึ่งถูกชาวบ้านและกลุ่มเยาวชนในพื้นที่ทั้งคนพุทธและมุสลิมต่างคัดค้านอย่างหนัก จนทำให้ต้องมีการชะลอโครงการ โดย The Patani Resource ระบุว่า หากเกิดโครงการนี้ขึ้นมาชุมชนรอบข้างจะได้รับผลกระทบต่อชีวิตและสุขภาพ เช่น ระบบทางเดินหายใจจากมลพิษระหว่างการดำเนินโครงการ และทำลายระบบนิเวช อีกทั้งส่งผลกระทบต่อพื้นที่การเกษตร

ชุดโครงการขุดลอกและสร้างอ้างเก็บน้ำบริเวณพรุลายควาย พื้นที่ อ.ทุ่งยางแดง จ.ปัตตานี และ อ.รามัน จ.ยะลา ได้ทำลายระบบนิเวศของพรุลานควาย และอาจเป็นช่องทางคอรัปชั่นจากการขุดลอก อย่างไรก็ตามโครงการบางส่วนดำเนินการเสร็จสิ้นแล้ว และบ้างส่วนก็ถูกชะลอไว้ก่อน

โครงการเขื่อนลำพญา ต.ลำพญา อ.เมืองยะลา ซึ่งปัจจุบันอยู่ระหว่างการก่อสร้าง โดยชาวบ้านคัดค้านโครงการนี้เนื่องจากเห็นว่าจะเปลี่ยนแปลงระบบนิเวศของสายน้ำปัตตานี ทำลายความหลากหลายทางชีวภาพ และหลายชุมชน เพราะต้องอพยพหนีน้ำท่วม

โครงการเหมืองแร่หินปูนห้วยกระทิง ต.ห้วยกระทิง อ.กรงปินัง จ.ยะลา ซึ่งพื้นที่แหล่งต้นน้ำและมีภาพเขียนโบราณภายในถ้ำ หากมีการดำเนินโครงการเหมืองหินย่อมส่งผลกระทบต่อระบบนิเวชและวิถีชุมชน สถานะปัจจุบันคือชะลอโครงการ โดยชาวบ้านและเยาวชนในหมู่บ้านพยายามพัฒนาเป็นแหล่งท่องเที่ยวชุมชนและเป็นแหล่งอนุรักษ์สัตว์ป่าในท้องถิ่น

โครงการเหมืองหินเขาลาเมาะ-เปาะลามะ ต.รือเสาะออก อ.รือเสาะ       จ.นราธิวาส ซึ่งถูกชาวบ้านคัดค้านอย่างหนักมาแล้ว เพราะหากดำเนินโครงการขึ้นมาจะทำให้ชุมชนรอบข้างจะได้รับผลกระทบต่อชีวิตและสุขภาพ เช่น ระบบทางเดินหายใจจากมลพิษระหว่างการดำเนินโครงการ และทำลายระบบนิเวช อีกทั้งส่งผลกระทบต่อการเกษตร ปัจจุบันได้มีการชะลอโครงการ

โครงการนิคมอุตสาหกรรมขนาดใหญ่ในพื้นที่ อ.จะนะ จ.สงขลา เป็นโครงการขนาดใหญ่ที่จะมีทั้งพื้นที่อุตสาหกรรม โรงไฟฟ้า ท่าเรือ ฯลฯ ซึ่งครอบคลุมพื้นที่หลายตำบลใน อ.จะนะ โดยรัฐต้องการส่วนหนึ่งของโครงการเมืองต้นแบบ "สามเหลี่ยม มั่นคง มั่งคั่ง ยั่งยืน" โดยจะให้ อ.จะนะเป็นเมืองต้นแบบด้านอุตสาหกรรมแห่งอนาคตซึ่งมีการเสนอมามาตั้งแต่ปี 2560 หากโครงการนี้เกิดขึ้นอาจจะเปลี่ยนโฉมหน้าพื้นที่ อ.จะนะไปอย่างสิ้นเชิงทั้งด้านกายภาพ วีถีชีวิตและทรัพยากรธรรมชาติ

อย่างไรก็ตาม โครงการนิคมอุตสาหกรรมจะนะนี้ถูกคัดค้านอย่างหนักในวงกว้างจนทำให้รัฐบาลต้องชะลอโครงการไปก่อน โดยกำหนดให้มีการศึกษาผลกระทบสิ่งแวดล้อมเชิงยุทธศาสตร์ หรือ SEA (Strategic Environmental Assessment) ตามข้อเสนอของภาคประชาชนใน อ.จะนะก่อนตัดสินใจ ซึ่งปัจจุบันอยู่ระหว่างดำเนินการมหาวิทยาลัยสงขลานครินทร์ (ม.อ.) ตามที่ได้รับมอบหมายจากสำนักงานพัฒนาการเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติ (สศช.) หรือสภาพัฒน์

นอกจากนี้ ยังมีโครงการ่อสร้างโรงไฟฟ้าชีวมวลอีกหลายแห่งในพื้นที่รวมประมาณ 30 โรง ทั้งที่เปิดดำเนินการไปแล้ว ยังอยู่ระหว่างดำเนินการและบางแห่งถูกชาวบ้านคัดต้านโดยมีกลุ่มเยาวชนคนรุ่นใหม่เป็นแกนนำหลักจนต้องมีการชะลอโครงการไปก่อน เนื่องจากหวั่นเกรงต่อผลกระทบที่อาจจะเกิดขึ้น รวมทั้งกรณีที่มีการอนุญาตให้ใช้ถ่านหินเป็นเชื่อเพลงแทนเชื้อเพลงชีวมวลในท้องถิ่นด้วย

พลิกเป็นพลังสันติภาพและการพัฒนาที่ยั่งยืน

เหล่านี้เป็นตัวอย่างโครงการพัฒนาทั้งขนาดใหญ่ขนาดเล็กทั้งของรัฐและเอกชนที่มีเยาวชนคนหนุ่มสาวในพื้นที่มีบทบาทสำคัญจากความสำนึกรักบ้านเกิด ซึ่งอาจเป็นผลสืบเนื่องจากระแสความตื่นตัวตระหนักรู้ถึงการปกป้องอัตลักษณ์ท้องถิ่นอย่างกว้างขวาง

ประกอบกับข้อวิจารณ์ในเรื่องการไม่ใส่ใจในปัญหาสิ่งแวดล้อม โดยเฉพาะเรื่องขยะและการรักษาความสะอาดของคนมลายู กลุ่มผู้จัดงานจึงต้องเข้มงวดเรื่องการรักษาความสะอาด ซึ่งได้รับความร่วมมือจากกลุ่มเยาวชนเป็นอย่างดี

กิจกรรม Melayu Raya 2025 อาจถูกมองว่าเป็นส่วนหนึ่งของปัญหาความขัดแย้ง แต่หากข้อเรียกร้องของกลุ่ม Pemuda-Pemudi ได้รับการตอบสนองและยอมรับก็อาจเปลี่ยนเป็นพลังแห่งสันติภาพได้

เช่นเดียวกับในมิติทรัพยากรและการพัฒนา ซึ่งอารีฟิน โสะ จาก The Patani Resource ได้ยืนยันมาตลอดถึงการดำเนินโครงการที่โปรงใส ไม่สร้างผลกระทบในทางลบแก่ชุมชน และเน้นการมีส่วนร่วมอย่างแท้จริงของประชาชน สันติภาพและการพัฒนาที่ยั่งยืนก็จะเกิดขึ้นกับพื้นที่ได้เช่นกัน

“สิทธิชุมชน” แนวทางที่เป็นไปได้ แม้จะยาก

แม้ว่า เจตจำนงเรื่อง ”สิทธิในการจัดการทรัพยากรของเรา” ตามที่เยาวชนมลายูปาตานีเสนอพร้อมกับเรียกร้องให้มีกลไกทางการเมืองมาบริหารจัดการฐานทรัพยากรที่เป็นธรรมต่อคนในพื้นที่ ถูกวิจารณ์ว่า อาจทำได้ยาก แต่ก็เป็นไปได้ หากจะยึดรัฐธรรมนูญไทยปี 2560 ที่บัญญัติเรื่องสิทธิชุมชนไว้โดยตรงใน 2 ส่วน

ส่วนแรกในหมวด 3 ว่าด้วยสิทธิเสรีภาพของปวงชนชาวไทย โดยบัญญัติให้ทั้งบุคคลและชุมชนมีสิทธิในการจัดการ บำรุงรักษา และใช้ประโยชน์ในทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม

ส่วนที่สอง อยู่ในหมวด 5 ว่าด้วยหน้าที่ของรัฐซึ่งหลายกรณี เช่น รัฐมีหน้าที่อนุรักษ์และใช้ทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมโดยให้ประชาชนและชุมชนในท้องถิ่นมีส่วนรวมดำเนินการและได้รับประโยชน์ หรือรัฐต้องจัดให้มีการรับฟังความคิดเห็นของผู้มีส่วนได้เสีย ประชาชนและชุมชนที่เกี่ยวข้องก่อนดำเนินการ เป็นต้น

จริงอยู่ว่า แนวคิดเรื่องสิทธิชุมชนถูกรับรองไว้ในรัฐธรรมนูญ แต่ในทางปฏิบัติที่ผ่านมามีปัญหามาก โดยเฉพาะความเข้าใจที่แตกต่างกันเกี่ยวกับการนำสิทธิชุมชนไปใช้ ทำให้เกิดปัญหาตามมา

เกี่ยวกับเรื่องนี้ ผศ.ดร.คนึงนิจ ศรีบัวเอี่ยม และคณะจากศูนย์วิจัยกฎหมายและการพัฒนา คณะนิติศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย เคยออกแบบแนวปฏิบัติเรื่องนี้ไว้เมื่อปี 2562 (ในวารสารรามคำแหง ฉบับนิติศาสตร์ ปีที่ 8 ฉบับที่ 1 มกราคม-มิถุนายน 2562) ว่า เรื่องแรกต้องออก “กฎหมายลูก” เพื่อดำเนินการให้เป็นไปตามรัฐธรรมนูญ

ทั้งนี้ โดยการปรับโครงสร้างพื้นฐานทางกฎหมายแบบดั้งเดิม (Traditional Legal Infrastructure) และนำ“พหุลักษณะทางกฎหมาย” (Legal Pluralism) มาใช้ คือการนำกฎหมายสองชุดมาใช้ร่วมกันภายใต้ระบบกฎหมายเดียวกัน เพื่อสร้างความสมดุลและความเชื่อมโยงระหว่างอำนาจรัฐนิยม ปัจเจกชนนิยมกับชุมชนนิยม

ลำดับต่อมา คือสร้างความเชื่อมโยงระหว่างระบบจัดการทรัพยากรธรรมชาติโดยรัฐ (State Property Regime) กับ ระบบจัดการทรัพยากรธรรมชาติโดยชุมชน (Common Property Regime)

ในที่สุด เพื่อให้มีการดำเนินการตามแนวคิดเรื่องสิทธิชุมชนในรัฐธรรมนูญ เสนอให้นำ “การจัดการร่วมที่มีชุมชนเป็นฐาน (Community-based Co-management)” มาเป็นฐานคิดในระบบกฎหมายไทย สำหรับการดำเนินการในเรื่องการใช้สิทธิของชุมชนที่เกี่ยวกับสิ่งแวดล้อม และการทำหน้าที่ของรัฐเพื่อประกันสิทธิของชุมชน

ดังนั้น หากกลุ่มเยาวชนมลายูปาตานีนึกอยากจะเชื่อมการเคลื่อนไหวเรื่องอัตลักษณ์มลายูปาตานีกับเรื่องสิทธิชุมชนในการจัดการทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม ก็คงจะทำให้การเคลื่อนไหวง่ายขึ้นก็ได้ แต่บทเรียนการต่อสู้เพื่อประชาชนจริงๆ ของประเทศนี้อาจไม่เป็นอย่างนั้น เพราะแม้แต่คำว่า “สิทธิชุมชน” ซึ่งปรากฏอยู่ในรัฐธรรมนูญมาแล้ว 3 ฉบับก็ยังไม่ได้เกิดขึ้นเป็นรูปธรรมซักที

ข้อมูลโครงการหรือกิจกรรมการพัฒนาในพื้นที่จังหวัดปัตตานี ยะลา นราธิวาส และ 4 อำเภอของสงขลา

การแย่งยึด ทำลายฐานทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมปาตานี และการละเมิดสิทธิในการอยู่ในสิ่งแวดล้อมที่ดีผ่านโครงการพัฒนาของรัฐ (อัพเดตเมื่อ 29 มีนาคม 2568)