รายงานสัมภาษณ์ ‘ตะวัน’ นักกิจกรรมอิสระ ผู้ร่วมจัดกิจกรรมทำโพลล์ #ขบวนเสด็จ ใจกลางสยาม ที่ตัดสินใจทิ้งชีวิตการเรียนในสิงคโปร์กลับมาเปิดหน้าสู้กับความอยุติธรรมในสังคมไทย พร้อมอัปเดตชีวิตติด EM และการถูกติดตามจากเจ้าหน้าที่ตั้งแต่ประตูบ้านถึงทางด่วน รวมถึงเรื่องราวมุมอื่นๆ ของชีวิตที่เป็นเพียง ‘วัยรุ่นวัย 20 ผู้แสวงหาความสุขง่ายๆ แบบคนทั่วไป’
ช่วงบ่ายแก่ๆ วันหนึ่งช่วงปลายเดือน มี.ค. 2565 เป็นวันที่อากาศใน กรุงเทพฯ ไม่ได้แจ่มใสนัก ฟ้าครึ้มเหมือนฝนจะตก อากาศร้อนอบอ้าว ดูแล้วบรรยากาศค่อนข้างน่าอึดอัดเหมือนสถานการณ์การเมืองไทยที่เดี๋ยวร้อนเดี๋ยวหนาว เดี๋ยวฝนเดี๋ยวแล้ง ถึงอากาศในวันนั้นจะดูเอาแน่เอานอนไม่ได้แต่ก็ยังพอมีสายลมเย็นๆ พัดโชยมาช่วยให้คลายความน่าอึดอัดนั้นลงได้ ในวันนั้นเอง ประชาไทได้นัดหมายกับ 'ทานตะวัน ตัวตุลานนท์' หรือ ‘ตะวัน’ อดีตสมาชิกกลุ่มทะลุวังที่ตอนนี้ผันตัวมาเป็นนักเคลื่อนไหวอิสระ เพื่อพูดคุยถึงเรื่องราวชีวิต ความเป็นมา ความฝัน การเคลื่อนไหวทำกิจกรรม คดีความ ม.112 ไปจนถึงงานอดิเรก และศิลปินคนโปรด พร้อมให้ ‘ตะวัน’ พาเดินเที่ยวรอบรั้ววังและสนามหลวง
“สวัสดีค่ะ ชื่อตะวัน อายุ 20 ปี เป็นนักเคลื่อนไหวอิสระ ไม่ได้สังกัดกลุ่มไหน”
![](https://live.staticflickr.com/65535/51986486123_7cfccc7150_b.jpg)
ตะวันกล่าวแนะนำตัวสั้นๆ เธอมาด้วยกางเกงขาสั้นและเสื้อยืดสีขาวสกรีนลายด้านหลังเป็นคำว่า ‘Death to Tyrants’ หรือแปลตรงตัวว่า ‘สิ้นสุดทรราช’ หรือจะแปลว่า ‘เผด็จการจงพินาศ’ ตามคำกล่าวของครอง จันดาวงศ์ ก็อาจจะมีความหมายทำนองเดียวกัน อย่างไรก็ตาม ‘Death to Tyrants’ เป็นชื่อเพลงของวง SICK OF IT ALL วงดนตรีพังก์ร็อกสัญชาติอเมริกัน และวลีนี้มีที่มาจากภาษาละตินว่า ‘Sic semper tyrannis’ ซึ่งชาวตะวันนับตั้งแต่ยุคโรมันใช้เพื่อต่อสู้กับอำนาจที่กดขี่ประชาชน
![](https://live.staticflickr.com/65535/51986484633_440e4a0634_b.jpg)
ทำไมถึงทิ้งชีวิตการเรียนที่สิงคโปร์
ตะวันเล่าว่าช่วงเรียน ม.5 ที่ไทย เธอสอบผ่าน GED (General Educational Development) หรือการสอบเทียบวุฒิ ม.ปลาย (ม.6) ในระบบอเมริกัน และใช้ผลสอบดังกล่าวยื่นเข้าศึกษาต่อระดับปริญญาตรีที่มหาวิทยาลัยในประเทศสิงคโปร์ ทำให้เธอย้ายไปศึกษาต่อและใช้ชีวิตที่นั่นระยะหนึ่ง หลังจากนั้น มหาวิทยาลัยปิดเพราะการระบาดของโควิด-19 ทำให้เธอต้องกลับไทยมาเรียนออนไลน์แทน แต่ปัจจุบัน ตะวันลาออกจากมหาวิทยาลัยที่สิงคโปร์ และกำลังรอสมัครเข้าเรียนที่คณะนิติศาสตร์ มหาวิทยาลัยรามคำแหง
“ตอนแรกเรียนอยู่ที่ประเทศสิงคโปร์ สาขาการตลาด ช่วงที่กลับมาที่ไทยช่วงปิดเทอม ช่วงนั้นโควิดระบาดพอดี เขาเลยให้เรียนออนไลน์ แล้วช่วงที่เรียนออนไลน์ ช่วงนั้นเป็นช่วงที่มีม็อบบ่อยมากๆ เราก็ไปร่วมม็อบตลอด แล้วก็ยังเรียนออนไลน์ไปด้วย จนเราออกมาเคลื่อนไหวหนักๆ เป็นนักกิจกรรม ตอนนั้น (ม็อบ) มันค่อนข้างหนักเหมือนกัน ก็เลยตัดสินใจที่จะออกมา ตอนนี้รอเข้านิติ รามฯ อยู่ค่ะ อยู่ในช่วงกำลังจะสมัครเข้าเรียน”
จากการตลาดสู่วิชากฎหมาย
“ตอนแรกที่เลือกเรียนการตลาดเพราะที่บ้านทำธุรกิจ เราก็ตั้งใจว่าเผื่อจะเอามาใช้กับธุรกิจของที่บ้านได้ แต่ว่าพอเราได้มาม็อบ ได้ศึกษาการเมือง เราเริ่มรู้สึกว่าเราไม่อยากนิ่งเฉย เราเลยตัดสินใจที่จะออกมาตรงนี้ ช่วยให้ได้มากที่สุดเท่าที่จะช่วยได้ เพื่อเปลี่ยนแปลง คิดว่านิติน่าจะเป็นหนึ่งในสาขาที่ช่วยในด้านนี้ได้มากที่สุด ก็เลยเลือกเรียนนิติศาสตร์ค่ะ”
หลักนิติธรรมในกฎหมายไทย ณ ปัจจุบัน
“ค่อนช้างชัดเจนว่ามันไม่มีความชอบธรรมใดๆ ทั้งสิ้น แค่คุณมีอำนาจ คุณจะทำอะไรก็ได้ ช่วงแรกๆ ที่เราได้รับรู้มา เราได้รับรู้แต่ยังไม่ได้โดนกับตัว แต่พอยิ่งมาโดนกับตัว มันยิ่งรู้สึกว่าประเทศมันแย่จริงๆ แล้วระบบยุติธรรมมันพังไปหมดแล้ว พังไปแบบไม่มีชิ้นดี เรารู้สึกโกรธมากๆ แล้วก็รู้สึกว่าสุดท้ายแล้วเราทุกคนจะต้องเปลี่ยนตรงนี้ให้ได้ ให้มันยุติธรรมจริงๆ ในประเทศไทย”
จากผู้ชุมนุม สู่การ์ดวีโว่ และการเปิดหน้าสู้ในฐานะนักเคลื่อนไหว
ตะวันบอกว่าหลังจากกลับมาอยู่ไทยและติดตามข่าวการเคลื่อนไหวชุมนุมของกลุ่มนักศึกษา เธอได้เข้าร่วมการชุมนุมหลายครั้ง และตัดสินใจมาสมัครเป็นการ์ดอาสาของกลุ่มมวลชนอาสา หรือ We Volunteer ที่เรียกสั้นๆ กว่ากลุ่มวีโว่ ซึ่งเป็นจุดเริ่มต้นที่ทำให้ตะวันได้รู้จักเครือข่ายนักเคลื่อนไหวและนักกิจกรรม และเธอยังบอกอีกว่า เธอไม่ได้รู้สึกกลัวที่จะมาเป็นการ์ดวีโว่ ซึ่งเป็นกลุ่มที่คอยช่วยเหลือและดูแลความปลอดภัยให้ผู้ชุมนุม
“ไม่กลัวค่ะ เราตัดสินใจแล้วที่จะไปตั้งแต่แรก ถ้ากลัวเราก็คงไม่สมัครแต่แรก ตอนแรกที่เราสมัคร เรารู้สึกว่าเราอยากจะทำอะไรสักอย่างขอแค่ช่วยให้ได้มากที่สุดเท่าที่เราจะทำได้ เพราะว่าก่อนหน้านั้นเราเป็นมวลชน แล้วเราก็ไปร่วมม็อบ แต่เรารู้สึกว่าครั้งแรกที่ฉีดน้ำตอน 16 ตุลา (#ม็อบ16ตุลา ที่แยกปทุมวัน) เราทำได้แค่ส่งน้ำ ส่งอะไรไปข้างหน้า คอยช่วยเขา เรารู้สึกว่าเราอยากทำอะไรได้มากกว่านี้”
อ่านข่าวที่เกี่ยวข้อง:
“หลังจากนั้นก็มีอีกเหตุการณ์หนึ่ง ตอนที่เพนกวิน (พริษฐ์ ชิวารักษ์) กับพี่ไมค์ (ภาณุพงศ์ จาดนอก) ถูกปล่อยตัวออกมาแล้วก็จะโดนอายัดตัวต่อ แล้วก็มีความรุนแรงเกิดขึ้น เราทำได้แค่ดูไลฟ์อยู่บ้าน แล้วมันโกรธมากที่เราทำอะไรมากกว่านี้ไม่ได้ ก็เลยไปหาดูว่ามีการ์ดไหนที่รับสมัครบ้าง แล้วก็ไปเจอ[กลุ่มวีโว่] หลังจากนั้นก็ตัดสินใจเป็นการ์ด มันไม่มีความกลัวอยู่ในนั้นเลยนะเพราะรู้สึกว่าอารมณ์เหมือนแบบเราต้องสู้อย่างเดียว ต่อให้ต้องกลัวอะไร เราไม่กลัว เหมือนแบบชนไปเลย”
อ่านข่าวที่เกี่ยวข้อง:
“ยกตัวอย่างกรณีวันที่ 17 พ.ย. 2563 ตรงหน้า บริษัทบุญรอดฯ (#ม็อบ17พฤศจิกา ที่หน้ารัฐสภา) เราก็พยายามเอาพวกน้ำเปล่า ช่วยดับแก๊สให้ ช่วยล้างหน้าล้างตาให้กับคนที่เขาโดนแก๊สให้ได้มากที่สุด คืออยู่บริเวณช่วงแนวหน้าด้วย และช่วงกลางๆ ด้วย พยายามช่วยคนที่ได้รับอุบัติเหตุจากแก๊สหรือจากอะไรให้ได้มากที่สุด วันนั้นก็อ่วมอยู่เหมือนกัน เพิ่งเข้าใจว่าความตายมันเป็นยังไงจากการโดนแก๊สครั้งแรก เพราะมันจะตายจริงๆ มันหายไปใจไม่ออก ทุรนทุรายมากๆ แต่พอโดนไปเรื่อยๆ ร่างกายเหมือนคงค่อยๆ ชินมั้ง อันนั้นก็คือหนึ่งในเหตุการณ์ตอนที่เราเป็นการ์ดแล้ว แล้วหลังจากนั้นก็คือช่วยเรื่องจราจรบ้าง มีไปอยู่ด้านหลังบ้าง แนวหน้าบ้าง แล้วแต่ว่าภารกิจนั้นๆ จะทำอะไร”
อ่านข่าวที่เกี่ยวข้อง:
ตะวันเล่าว่าหลังจากที่เธอมาเป็นการ์ดของกลุ่มวีโว่และร่วมกิจกรรมทางการเมืองมากขึ้น ได้มีนักกิจกรรมจากกลุ่มโมกหลวงริมน้ำมาชวนไปทำกิจกรรมอย่างจริงจัง และกิจกรรมแรกที่ทำคือการยื่นหนังสือที่ทำหน้ารัฐบาลเนื่องในวันครบรอบ 1 ปีการอุ้มหาย ‘วันเฉลิม สัตย์ศักดิ์สิทธิ์’ นักเคลื่อนไหวและผู้ลี้ภัยการเมืองชาวไทยที่ถูกลักพาตัวขึ้นรถตู้บริเวณหน้าที่พักในกรุงพนมเปญ เมืองหลวงของกัมพูชา และหายสาบสูญมาเป็นเวลาเกือบ 1 ปีครึ่ง
![](https://live.staticflickr.com/65535/51986713614_94e1e436f4_b.jpg)
“หลังจากนั้นก็เริ่มทำกิจกรรมมากขึ้น ได้มีส่วนร่วมมากขึ้น มีการร่วมกิจกรรมช่วยหลายอย่าง มีการปราศรัยบ้างอะไรบ้าง พอหลังๆ ก็เริ่มมีการคิดกิจกรรมเองกับกลุ่มเพื่อนแล้วก็ทำกันเอง”
อ่านข่าวที่เกี่ยวข้อง:
- กลุ่มโมกหลวงริมน้ำ ‘สมยศ’ ‘เจน สิตานัน’ ยื่นหนังสือถึง กสม. ตรวจสอบประยุทธ์ เอี่ยวอุ้มหาย
- 1 ปี ‘วันเฉลิม’ หาย: สืบสวนไม่คืบหน้า ไม่รู้ชะตากรรม แต่พบร่องรอยชีวิตในกัมพูชาเพิ่ม
- 1 ปีที่วันเฉลิมถูกอุ้มหาย หลายสถานทูตโพสต์ต่อต้านการบังคับสูญหาย นักกิจกรรมร่วมรำลึก
- ผู้ลี้ภัยการเมืองไทยทิ้งคำพูดสุดท้าย 'หายใจไม่ออก' ก่อนถูกคนร้ายอุ้มหายในพนมเปญ
- เปิดภาพ-คลิปวงจรปิดรถก่อเหตุอุ้ม 'วันเฉลิม' พร้อมคนต้องสงสัยเคยสะกดรอยตาม
ทำไมต้องทำโพลล์ติดสติกเกอร์
ตะวันบอกว่าก่อนหน้านี้เธอทำกิจกรรมในนามกลุ่มทะลุวัง และกิจกรรมที่เป็นเอกลักษณ์ของทางกลุ่มที่ทำให้คนจดจำได้คือการทำโพลล์ติดสติกเกอร์ ตั้งคำถามเกี่ยวกับขบวนเสด็จที่ลายน้ำพุ หน้าศูนย์การค้าสยามพารากอน ตะวันเล่าว่าสาเหตุที่ทำให้เธอและกลุ่มเพื่อนลุกขึ้นมาทำกิจกรรมดังกล่าวเพราะก่อนที่หน้านั้นมีนักกิจกรรมที่ จ.นครสวรรค์ ถูกตำรวจคุกคาม และตำรวจอ้างเหตุผลว่าในวันนั้น สมเด็จพระกนิษฐาธิราชเจ้า กรมสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี จะเสด็จไป จ.นครสวรรค์ จึงต้องเฝ้าระวังนักกิจกรรมเป็นพิเศษ ประกอบกับจากการทำกิจกรรมที่ผ่านๆ มา มีคนบอกว่าการทำโพลล์สอบถามความคิดเห็นน่าจะสะท้อนสังคมได้ดี ด้วยเหตุนี้จึงเป็นที่มาของกิจกรรม ทำโพลล์สอบถาม ‘คุณคิดว่าขบวนเสด็จสร้างความเดือดร้อนหรือไม่’
“ลงพื้นที่ไปเลย ให้เห็นไปเลยว่าคนในพื้นที่ที่เดินผ่านไปผ่านมาตรงนั้นเขาคิดเห็นอย่างไร แล้วเขามาติดจริงๆ เราไม่ได้มานั่งติดกันเอง แล้วมันก็ค่อนข้างสะท้อนเสียงของสังคมได้ดีจริงๆ ว่านี่คือเสียงของประชาชน แล้วเขาเดือดร้อนจริงๆ”
อ่านข่าวที่เกี่ยวข้อง:
บางคนมองว่าเรียกร้อง ‘ขบวนเสด็จ’ เป็นการลดเพดานปฏิรูปสถาบันฯ
ตะวันบอกว่าส่วนตัวแล้ว เธอคิดว่าการเคลื่อนไหวโดยใช้เรื่องขบวนเสด็จมาเป็นประเด็นหลักไม่ได้ทำให้แก่นสารของข้อเรียกร้องปฏิรูปสถาบันกษัตริย์เปลี่ยนไป และไม่ใช่การลดเพดานข้อเรียกร้อง แต่เป็นการนำประเด็นย่อยที่เห็นได้ค่อนข้างเป็นรูปธรรมมาพูดคุยและนำไปสู่ประเด็นใหญ่ เพื่อให้คนที่ยังไม่เข้าใจหรือไม่เห็นด้วยกับข้อเรียกร้องนี้ได้มีโอกาสรับรู้อย่างเป็นรูปธรรมมากขึ้นว่าสถาบันกษัตริย์เกี่ยวข้องกับชีวิตประจำวันของประชาชนอย่างไร
“เรามองว่ามันไม่ได้ลดนะ เรามองว่าเหมือนเป็นการต่อสู้ด้านวัฒนธรรมและด้านความคิด เพราะเรารู้สึกว่าสถาบันกษัตริย์อยู่กับเราทุกที่ ไม่ว่าจะเป็นเรื่องซุ้มก็ตาม หรือว่าขบวนเสด็จก็ตาม หลายๆ อย่างอะ เรารู้สึกเหมือนว่ามันเป็นการค่อยๆ ตีประเด็นไปทีละเรื่องเกี่ยวกับสถาบันฯ มากกว่า”
ประเด็นอื่นๆ เกี่ยวกับสถาบันกษัตริย์ที่อยากนำเสนอต่อสังคม
“จริงๆ เรื่องงบประมาณสถาบันกษัตริย์นี่ก็น่าสนใจนะคะ 3 หมื่นกว่าล้านบาทต่อปี จริงๆ เราสนใจเรื่องเบี้ยคนชราด้วย ถ้าสมมติว่าเราสามารถแบ่งงบประมาณสถาบันกษัตริย์มาได้ เบี้ยคนชรา 600 บาทต่อเดือนอาจจะเพิ่มขึ้นมาเป็น 3,000 บาทต่อเดือนก็ได้ เพราะว่า 600 บาทต่อเดือน เขาไม่สามารถอยู่ได้อยู่แล้ว แล้วสมมติถ้าทำให้คนเข้าใจเรื่องงบสถาบันกษัตริย์ได้ว่ามันมากเกินความจำเป็น เราควรจะลดแล้วกระจาย[งบประมาณ]ต่อไปยังไง ทำให้คนเข้าใจถึงตรงนี้ คิดว่ามันน่าจะมีประโยชน์ในอนาคตมากๆ ถ้าวันหนึ่งเราสามารถลดงบสถาบันกษัตริย์ได้”
![](https://live.staticflickr.com/65535/51986484343_7440222bef_b.jpg)
การโดนกีดกันไม่ให้รับเสด็จฯ
“มันเป็นเรื่องที่คาดเดาได้อยู่แล้ว ถ้าเราทำกิจกรรม มันจะมีการปิดขั้นเกิดขึ้น แต่ว่าไม่ว่าเขาจะมาในรูปแบบไหนก็ตาม เราจะมีการประเมินความปลอดภัย ประเมินทุกสิ่งอย่างก่อน ถ้าสมมติมันไม่เป็นไปอย่างที่คิดก็ประเมินหน้างานเลยว่าจะปรับเปลี่ยนสถานการณ์อย่างไร”
รู้ว่าโดนกีดกันแต่ขอยืนยันว่าต้องการเข้าเฝ้ารับเสด็จฯ
ตะวันบอกว่าในฐานะที่เป็นประชาชนผู้จ่ายภาษีให้กับรัฐ และรัฐได้นำภาษีที่เก็บได้ไปจัดสรรเป็นงบประมาณแผ่นดิน ซึ่งหนึ่งในงบประมาณแผ่นดินมีงบของสถาบันกษัตริย์รวมอยู่ด้วย สถาบันกษัตริย์จึงมีส่วนได้ส่วนเสียกับการเมือง เธอมองว่าด้วยเหตุนี้ ประชาชนผู้จ่ายภาษีทุกคนจึงควรจะมีสิทธิที่จะเข้าเฝ้ารับเสด็จฯ ไม่ใช่เพียงแค่คนกลุ่มใดกลุ่มหนึ่งเท่านั้น
“ตัวอย่างเช่น ตอนกิจกรรมแจกโบว์แดงกับโบว์น้ำเงิน เราก็ยืนยันว่ามีแค่โบว์ 2 สี จะไปทำอันตรายกับใครได้ เพราะฉะนั้น การเข้าเฝ้ารับเสด็จฯ หรือการสื่อสารโดยตรงต่อกษัตริย์หรือต่อสมาชิกราชวงศ์คนใดก็แล้วแต่ เราไม่มีอาวุธใดๆ เข้าไปในพื้นที่ตรงนั้น เราไม่มีทางก่อเหตุอันตรายใดๆ ได้ และเราไม่คิดที่จะก่อเหตุอันตราย อย่างมากที่เราจะทำก็คือการสื่อสารโดยตรง ไม่ว่าเราจะใช้ป้ายหรือทำกิจกรรมสื่อสารใดๆ เราไม่อยากให้มันมีความรุนแรงหรืออะไรเกิดขึ้นอยู่แล้ว เรารู้สึกว่าในฐานะประชาชนคนหนึ่งที่จ่ายเงิน จ่ายภาษี และเงินนั้นไปลงในงบสถาบันกษัตริย์ เราควรจะมีสิทธิ์ได้เข้าเฝ้าหรือรับเสด็จฯ เพื่อที่จะสื่อสารต่อเขาว่ามันมีปัญหาเกิดขึ้นในประเทศนี้”
หากต้องเผชิญหน้ากับกลุ่มรอยัลลิสต์ที่มารอรับเสด็จ
“จริงๆ รู้สึกว่ามันไม่จำเป็นต้องเตรียมแผนรับมือขนาดนั้น เพราะเรารู้สึกว่าถ้าเขาจะเข้ามาหาเราจริงๆ ถ้าเขามาในมุมที่ว่าอยากแลกเปลี่ยนความคิดเห็น ตรงนี้เราเปิดใจมากๆ เราเปิดรับทุกคนเข้ามา และยินดีแลกเปลี่ยนความคิดเห็นกัน เข้ามาเลย เราพร้อมคุย แต่ถ้ามาในรูปแบบความรุนแรง จะใช้กำลังกับเรา เราก็รู้สึกว่าเรามีสิทธิที่จะป้องกันตัวเองเหมือนกัน”
“ถ้าเขาจะทำอะไรด้วยความรุนแรง อย่างที่เราเคยได้ยิน คนเขาพูดกันว่ากลุ่มคนรักสถาบันฯ เหมือนเขาสวมหัวของตัวเองไว้ว่าเขาคือคนที่ปกป้องสถาบันฯ และไม่ว่าการกระทำใดๆ ก็ตามที่เขาทำ มันจะส่งผลไปถึงสถาบันฯ ด้วย ทีนี้ ถ้าเขาใช้ความรุนแรงกับเรา มันก็สามารถตอบกลับไปได้ชัดเจนว่าคนที่เรียกตัวเองว่าเป็นกลุ่มปกป้องสถาบันฯ เขาทำแบบนี้ เขาใช้ความรุนแรงแบบนี้เหรอ”
[คลิป] ตะวัน ถูกหญิงสวมเสื้อเหลืองแสดงความไม่พอใจที่มีสติกเกอร์ 'กูKult' | 6 เม.ย. 65
อ่านข่าวที่เกี่ยวข้อง:
เมื่อฉันเป็นผู้ต้องหา ม.112
“ครั้งแรกที่โดน ม.112 ตอนแรก เรางงก่อน เอ้า จะแจ้ง ม.112 ได้อย่างไร ไม่เข้าเงื่อนไขด้วยซ้ำ” ตะวันเล่าถึงเหตุการณ์ช่วงเย็นวันที่ 5 มี.ค. 2565 ที่เธอถูกควบคุมตัวไปที่กองบัญชาการตำรวจปราบปรามยาเสพติด (บช.ปส.) หลังทำกิจกรรมที่หน้าสำนักงานองค์การสหประชาชาติ (UN)
“พอได้สำนวนหรือบันทึกจับกุมจากตำรวจ เราก็นั่งอ่าน อ่านปุ๊บ แล้วเราก็นั่งขำ คุณเอาเรื่องพวกนี้มา ‘ตีความ’ ว่ามันเข้าเงื่อนไข ม.112 ได้อย่างไร คือเขาเอาคำพูดจากในไลฟ์มาตีความว่ามันเป็นการดูหมิ่น การด้อยค่าสถาบันกษัตริย์ พอเรานั่งอ่าน เราก็ขำ”
ตะวันเล่าต่อไปว่าหลังจากอ่านบันทึกจับกุมเสร็จ ตำรวจบอกกับเธอว่า ‘อ่านเองแล้วเนาะ งั้นไม่ต้องอ่านให้แล้ว’ ทั้งที่จริงๆ แล้ว กฎหมายระบุไว้ว่าพนักงานสอบสวนผู้ทำบันทึกจับกุมจะต้องเป็นผู้อ่านบันทึกจับกุมนั้นให้ผู้ต้องหาฟัง เธอจึงบอกตำรวจไปว่า ‘ไม่ค่ะ อยากฟัง อยากฟังตำรวจอ่านบันทึกจับกุม’ และคิดในใจว่าเผื่อตำรวจจะคิดได้บ้างว่าเขาจับเด็กคนหนึ่งเพราะเหตุผลอย่างนี้ พร้อมบอกว่าเธอยิ่งรู้สึก ‘งง’ มากกว่าเดิมเมื่อตำรวจที่ บช.ปส. บอกว่าตำรวจ สน.ปทุมวันจะมาแจ้งข้อหา ม.112 และ ม.116 เพิ่ม จากการที่เธอจัดกิจกรรมโพลล์ขบวนเสด็จที่บริเวณลานน้ำพุหน้าศูนย์การค้าสยามพารากอนเมื่อวันที่ 8 ก.พ. ที่ผ่านมา (อ่านบันทึกการจับกุมทั้งหมดได้ที่เว็บไซต์ศูนย์ทนายความเพื่อสิทธิมนุษยชน คลิกที่นี่)
อ่านข่าวที่เกี่ยวข้อง:
“เราก็เลยงงว่ามันยิ่งไม่เข้าใหญ่เลย เพราะว่าเรามีกระดาษแผ่นหนึ่งที่เขียนว่าเดือดร้อนกับไม่เดือดร้อน กับเรื่องขบวนเสด็จ เราไม่ได้บังคับให้ใครมาติด เรามี 2 ฝั่ง และเราพูดตลอดว่าพื้นที่ตรงนี้เป็นพื้นที่ปลอดภัย ไม่ว่าคุณจะมีความคิดเห็นอย่างไร คุณสามารถเข้ามาแสดงความคิดเห็นได้ ไม่ว่าคุณจะคิดอย่างไรก็ตาม ไม่ว่าคุณจะคิดว่ามันไม่เดือดร้อน คุณก็เข้ามาติดสติกเกอร์ตรงนี้ได้เหมือนกัน แต่มันกลายเป็นว่าเราโดน ม.112 ไปหมิ่นประมาท อาฆาตมาดร้าย พระมหากษัตริย์ สมเด็จพระราชินี องค์รัชทายาท ผู้สำเร็จราชการแทน แล้วก็ ม.116 ที่ว่าเป็นการยุยงปลุกปั่น ซึ่งเราก็ไม่เข้าใจว่ามันเป็นการยุยงปลุกปั่นยังไง ในเมื่อตรงนั้นมันเป็นเสียงของประชาชนที่เขามาเลือก มาแปะเองว่าเดือดร้อนหรือไม่เดือดร้อน มันเลยกลายเป็นความรู้สึกที่ว่าหนึ่ง งงมากกว่า และสองก็คือมันตลก คุณมายัด (ข้อหา) ได้อย่างไร มันไม่เข้าอะไรเลย”
![](https://live.staticflickr.com/65535/51923540571_b24cd611db_b.jpg)
“ยิ่งคุณยัดกฎหมายมาตรานี้ให้กับประชาชนให้กับคนที่เขาออกมาพูดถึงเรื่องกฎหมายมาตรานี้หรือเรื่องใดๆ ก็ตาม ยิ่งคุณยัดเข้าไป มันจะยิ่งเห็นว่ามันมีกฎหมายที่จะคุ้มครองคนๆ หนึ่ง มันมีกฎหมายที่ทำให้เขาอยู่เหนือกว่าประชาชนทั่วไป มันเป็นกฎหมายที่ไม่เป็นธรรม มันเป็นกฎหมายที่อัตราโทษสูง มันเป็นกฎหมายที่ไม่ควรมีใครโดนกฎหมายนี้ มันไม่สมควรเลยที่จะต้องเกิดขึ้นมาแต่แรกด้วยซ้ำ”
การถูกคุกคามจากรัฐ: ตำรวจเฝ้าบ้าน
“จริงๆ มีมาเฝ้าหน้าบ้านบ่อยมากๆ มีทั้งขับรถตาม แต่ว่ารอบแรกๆ ที่มา เราไม่มั่นใจว่าใช่[เจ้าหน้าที่]ไหม กลัวว่าคิดไปเอง ก็เลยบอกเพื่อนที่เขาขับรถว่างั้นขับช้าๆ แล้วกัน เราจะรอดูว่าใช่ไหม ชัวร์หรือเปล่า เพื่อความชัวร์ ทีนี้ก็เลยลองขับช้าๆ ดู สรุปว่าเขาก็ตาม เพื่อความชัวร์กว่านี้อีก ก็ขับแล้ววนกลับมา[ถนน]เส้นเดิมอีกรอบ เขาก็วนกลับมาอีก ก็ ‘โอเค ใช่ละ’ หลังจากนั้นก็มีวนมาอีก แต่ว่าก็ยังไม่มั่นใจเหมือนกันว่าเขาจะตามเราจริงๆ เหรอ แต่ว่าพอหลังๆ เราเริ่มรู้สึกว่าใช่แหละ ไม่ต้องเช็กแล้ว”
“แล้วก็ครั้งหนึ่ง มีมาบ้านเป็นสิบคนเลย มาพร้อมกับผลไม้ ส้มหนึ่งถุง แล้วก็ยื่นให้แม่ บอกว่าอยากคุยด้วย อยากคุยกับคุณพ่อ อยากคุณกับคุณแม่ อยากคุยกับน้อง (ตะวัน) เราก็ไปคุยนะ เขาก็ถามเราว่าอยากรู้ว่า ทำไมถึงออกมา มีความคิดเห็นอย่างไร เหมือนเขาก็อยากรู้ว่ามีใครอยู่เบื้องหลังเราหรือเปล่า เพราะเขาก็ถามว่า ‘มีพรรคการเมืองไหนเป็นไอดอลไหม’ เราก็บอกว่า ‘ไม่มีค่ะ’ เพราะว่าเราก็ไม่มีจริงๆ เราไม่ได้รู้สึกว่าเราบูชาใครหรือว่าเราบูชาพรรคไหนเป็นพิเศษ เพราะเรารู้สึกว่าต่างคนต่างความคิดเห็น คนๆ หนึ่งมันก็มีทั้งแบบที่เราเห็นด้วยและไม่เห็นด้วย”
![](https://live.staticflickr.com/65535/51985418412_ae7de299e1_b.jpg)
“วันนั้นก็นั่งคุยกับเขา (ตำรวจ) ไป ก็ได้แค่นั้น เราก็แค่บอกว่าเขาว่าเราออกมาเพราะมันเห็นว่ามีปัญหาจริงๆ เขาก็บอกประมาณว่า ‘แต่สิ่งที่น้องทำมันกระทบกับพี่นะ ถึงน้องจะแค่โพสต์ลงเฟซบุ๊กเฉยๆ ก็ตาม’ เราก็เลยบอกว่า ‘ถ้าพี่มัวแต่กลัวแล้วเมื่อไรสังคมมันจะเปลี่ยนแปลง’ เราก็นั่งคุยกับเขาไป หลังจากนั้นก็มีขับตามบ้างเรื่อยๆ มาจอดหน้าบ้าน มานั่งเฝ้า อย่างล่าสุด พีคสุดก็ของประชาไทนี่แหละที่ขับขึ้นทางด่วนด้วยมอเตอร์ไซค์ ตอนแรกก็ไม่คิดว่าเขาจะกล้าขับขึ้น (ทางด่วน) แต่เขาก็ขับตามจริงๆ เราก็ค่อนข้างให้คะแนนในความพยายาม แต่เรารู้สึกว่าเขาควรเอาความพยายามตรงนี้ไปใช้กับเรื่องที่มันเป็นประโยชน์ต่อประชาชน ให้คุ้มกับภาษีที่เขาได้รับมากกว่า”
[คลิป] ‘ตะวัน’ ถูกตำรวจติดตาม ขณะเดินทางทำกิจกรรม | 18 มี.ค. 65
ชีวิตหลังทำกิจกรรมเปลี่ยนไปยังไงบ้าง
“มันเหมือนเราก้าวขาข้างหนึ่งเข้าคุกไปแล้ว ถ้าเราหยุดตอนนี้มันทันนะ แต่ว่ามันก็ไม่ได้มีเหตุจำเป็นอะไรที่เราจะต้องหยุด เพราะเหมื่อไรที่เราหยุด เรารู้สึกว่าเหมือนเรายอมแพ้ไปแล้ว คือโอกาสชนะมันอาจจะยากก็จริง แต่ก้ใช้ว่ามันจะเป็นไปไม่ได้ เราก็เลยรู้สึกว่าเราเลือกที่จะสู้ต่อไป และอาจจะสู้หนักกว่าเดิมด้วยเพราะเขายัดคดีให้เราแบบนี้ แต่ว่ามันก็มีจังหวะที่คิดนะว่าถ้าสมมติเราไม่ได้ออกมาอย่างนี้ เราก็อาจจะเป็นเด็กคนหนึ่งที่ตอนนี้อาจจะจบมหาวิทยาลัยแล้วก็ได้ ตอนนี้อาจจะกำลังทำงานที่บ้านหรือหางานอื่นทำ ใช้ชีวิตสนุกไปวันๆ แต่ว่าเราก็นั่งคิดในอีกมุมนึงว่าถ้าต้องให้ทนนิ่งเฉยต่อปัญหาที่เกิดขึ้นในบ้านเมืองก็คงทำไม่ได้ เพราะว่ามันมีปัญหาหนักๆ ที่เกิดขึ้นจริงๆ แล้วประเทศมันแย่มากๆ แล้ว จะนิ่งเฉยกันอยู่ทำไม”
"ห้ามทำกิจกรรมหรือการกระทำใดที่อาจเสื่อมเสียต่อสถาบันพระมหากษัตริย์"
“เรารู้สึกว่ามันค่อนข้างกว้างอยู่เหมือนกัน”
ตะวันตอบคำถามผู้สื่อข่าวที่ถามถึงเงื่อนไขการประกันตัวทั้ง 4 ข้อ โดยเฉพาะข้อแรกที่ศาลระบุว่า “ห้ามทำกิจกรรมหรือการกระทำใดที่อาจเสื่อมเสียต่อสถาบันพระมหากษัตริย์”
ตะวันบอกว่าเธอไม่คิดว่าการทำกิจกรรมของเธอที่ผ่านมาจะเป็นการทำให้สถาบันกษัตริย์เสื่อมเสีย ไม่ว่าจะเป็นการทำโพลล์เรื่องขบวนเสด็จ หรือการผูกโบว์รณรงค์ยกเลิก ม.112 เพราะทั้งหมดนี้ล้วนแต่เป็นการสอบถามความเห็นมหาชน และเธอยืนยันว่าเธอไม่ได้บังคับให้ผู้ที่มาร่วมติดสติกเกอร์หรือผูกโบว์ในข้อ ‘เดือดร้อน’ หรือ ‘ยกเลิก’ สิ่งที่สะท้อนจากการทำกิจกรรมนั้นเป็นความคิดเห็นของประชาชนที่แท้จริง นอกจากนี้ ตะวันยังบอกว่าการยกเลิกกฎหมาย ม.112 จะเป็นการเปิดทางไปสู่การปฏิรูปสถาบันกษัตริย์ ซึ่งจะทำให้สถาบันฯ คงอยู่ได้อย่างสง่างาม พร้อมบอกว่าการปฏิรูปสถาบันฯ ให้เป็นไปตามแนวทางของระบอบกษัตริย์ภายใต้รัฐธรรมนูญ จะทำให้ไม่มีใครพูดจาเชิงเสียหายหรือสร้างความเสื่อมเสียต่อสถาบันฯ ในอนาคต
“เรารู้สึกว่าสิ่งที่เราทำมา กิจกรรมหรืออะไรก็แล้วแต่ มันไม่ใช่สิ่งที่ทำให้สถาบันฯ เสื่อมเสียเลยด้วยซ้ำ แล้วจะมาห้ามแบบนี้ก็ดู…ค่อนข้างแปลกๆ อยู่เหมือนกัน”
ชีวิตติด EM
“เราเคยให้สัมภาษณ์กับสำนักข่าวหนึ่งว่ากำไล EM มันสามารถติดตาม GPS ได้ จากตอนแรกที่ตำรวจติดตามเรา ตอนนี้มันเหมือนกับว่าตำรวจไปอยู่ที่ข้อเท้าเราแล้ว เรารู้สึกแบบนั้นจริงๆ เพราะเขาสามารถรู้ว่าเราอยู่ที่ไหน”
“มันก็มีรู้สึกรำคาญบ้าง เจ็บบ้างเวลาเดิน มันไปโดนกับตรงกระดูก แล้วก็มีบางที่ตื่นมาแล้วลืมชาร์จไฟ ต้องเช็กว่าแบตจะหมดหรือยัง ถ้าไฟขึ้นสีส้ม เราต้องรีบตื่นมากลางดึกแล้วชาร์จ มันก็ค่อนข้างจุกจิกและยุ่งยากนิดหน่อย แต่ว่าก็ไม่เข้าใจเหมือนกันว่าติดทำไม มันไม่ค่อยสมเหตุสมผลเท่าไร (ผู้สื่อข่าว - อาบน้ำต้องถอดไหม) ถอดไม่ได้ค่ะ อันนี้มันถอดไม่ได้เลย (ผู้สื่อข่าว - แสดงว่ากันน้ำได้) ใช่ค่ะ อันนี้กันน้ำได้”
![](https://live.staticflickr.com/65535/51986976365_c4ebd61d97_b.jpg)
ตะวันอธิบายการใช้งานกำไล EM ให้ผู้สื่อข่าวฟัง โดยบอกว่าตอนเจ้าหน้าที่ติดกำไล EM ที่ข้อเท้าให้ เธอได้รับพาวเวอร์แบงก์และอุปกรณ์ต่อพ่วงอื่นๆ มาด้วย เพราะเจ้าหน้าที่บอกว่ากำไล EM ควรชาร์จกับพาวเวอร์แบงก์จะปลอดภัยสุด เพราะไฟบ้านมีแรงดันสูง อาจทำให้อุปกรณ์เสียหายได้ เธอบอกว่าเคยลองชาร์จไฟบ้านบางครั้งแต่ไม่บ่อย ส่วนกรณีปล่อยให้แบตเตอรี่หมดนั้น เธอยังไม่เคยทำ และไม่รู้ว่าจะเกิดอะไรขึ้นบ้าง แต่เท่าที่รู้มาคือไฟจะขึ้นสีแดง และเจ้าหน้าที่จะโทรศัพท์มาบอกให้ชาร์จแบตเตอรี่ ในกรณีที่อุปกรณ์ชำรุดหรือได้รับความเสียหาย สามารถแจ้งเปลี่ยนกับทางศาลได้ แต่เธอไม่มั่นใจว่ามีค่าธรรมเนียมหรือไม่ ส่วนกรณีที่ศาลอนุญาตให้ถอดกำไล EM เธอต้องส่งมอบอุปกรณ์ทั้งหมดคืนต่อศาล หากในวันส่งมอบ อุปกรณ์สูญหาย เธอได้ยินมาว่าจะต้องจ่ายเงินชดเชยให้ศาลเป็นหลักหมื่นหรือหลักแสน
ข้อเรียกร้องของ ‘ตะวัน’
“3 ข้อที่พูดกัน คือ ประยุทธ์ออกไป ร่างรัฐธรรมนูญใหม่ และปฏิรูปสถาบันฯ แต่ถ้าเป็นข้อเรียกร้องตอนนี้ ส่วนตัวเลย อยากจะยกเลิก ม.112 ให้ได้ เพราะมันเป็นเหมือนก้าวแรก ถ้าเรายกเลิกตรงนี้ได้ เราจะมีพื้นที่ที่สามารถพูดถึงสถาบันกษัตริย์ได้มากขึ้น พูดถึงปัญหาว่าเราได้รับความเดือดร้อนอย่างไร มีปัญหาอะไรเกิดขึ้น หลังจากนั้น เราถึงจะสามารถทำให้คนที่เขาไม่เข้าใจเราอยู่ตอนนี้ ทำให้เขาเข้าใจมากขึ้น และได้ทำให้มีการปฏิรูปสถาบันกษัตริย์ต่อไป”
กำลังใจในการต่อสู้ กำลังใจในการมีชีวิตอยู่
“เราแค่รู้สึกว่าว่าเรา…ความรู้สึกเราคือยอมแพ้ไม่ได้ แค่นั้นเลย ถ้าเรายอมตอนนี้ เราจะแพ้ แต่ถ้าเราสู้ต่อ โอกาสไม่ว่าจะน้อยแค่ไหน แต่มันก็ยังมีโอกาส เพราะฉะนั้นเราก็รู้สึกว่าแค่ว่าหยุดสู้ แค่นั้น คำว่า ‘อย่าหยุดสู้’ มันก็เป็นกำลังใจไปในตัวว่าเราต้องยิ่งเดินหน้าต่อไปเรื่อยๆ”
ว่างๆ ก็ดูการ์ตูน เล่นแคนดี้ครัช
ตะวันเล่าถึงกิจกรรมยามว่างหรืองานอดิเรกทั่วไปของเธอ ซึ่งแทบไม่ต่างอะไรกับคนอื่นๆ ในวัยเดียวกัน (หรือวัยต่างกัน) นั่นคือ การอ่านการ์ตูน ดูการ์ตูน และเล่นเกมในโทรศัพท์มือถือ
“ถ้าช่วงแรกๆ จะเป็นนั่งคิดอย่างเดียวว่าจะทำกิจกรรมอะไร ทำอย่างไรดี แต่ช่วงหลังๆ เริ่มมีการผ่อนคลายโดยการอ่านการ์ตูน ดูการ์ตูน แล้วก็เล่นเกมบ้างนิดๆ หน่อยๆ เวลาคิดกิจกรรมไม่ออก เดี๋ยวมันก็คิดออกเอง (ผู้สื่อข่าว - การ์ตูนเรื่องอะไร) ดูโดเรม่อนบ้าง ชินจังบ้าง อะไรอย่างนี้ค่ะ (หัวเราะ) ส่วมเกมก็แคนดี้ครัช (Candy Crush)”
ของวิเศษของโดเรม่อนที่อยากได้
“ประตูไปไหนก็ได้ ก็ดีนะ”
ตะวัน บอกว่าอยากได้ประตูวิเศษที่สามารถไปถึงขบวนเสด็จได้โดยไม่ต้องถูกตำรวจตำรวจไล่ล่า หรือสามารถเขาถึงและพูดคุยได้โดยตรง
![](https://live.staticflickr.com/65535/51985417967_687960bbb0_b.jpg)
สามัญชน ไฟเย็น และสแตมป์ อภิวัชร์
ตะวันเล่าต่อไปว่านอกจากงานอดิเรกที่กล่าวไปข้างต้นแล้ว เธอก็ชอบฟังเพลงป๊อปตามกระแสนิยม ไม่ต่างอะไรกับวัยรุ่นคนอื่นๆ และมีนักร้องที่ชอบคือ ‘สแตมป์ อภิวัชร์’ แต่พอเริ่มเคลื่อนไหวทางการเมืองมากขึ้น เธอก็เปลี่ยนแนวเพลงที่ชอบ และตอนนี้ก็ชอบเพลงของวงสามัญชนและวงไฟเย็น
“จริงๆ เราก็ชอบเพลงป๊อปแหละ แต่พอมาเคลื่อนไหวมันกลายเป็นเรานั่งฟังวงสามัญชน ไฟเย็น แบบนี้ เพลงแนวม็อบ เรานั่งฟังแบบนี้จนบางทีเราเปิดในรถจนพี่ที่นั่งมาด้วยแบบว่า ‘มึงฟังเพลงอื่นเถอะว่ะ กูรู้สึกเหมือนกูมาม็อบเลย’ เราก็โอเค พยายามเปิดเพลงอื่นบ้าง (ขำ)”
“(ผู้สื่อข่าว - แล้วถ้าเป็นเพลงป๊อปทั่วไป มีศิลปินที่ชอบไหม) อู้ย… ‘แสตมป์ อภิวัชร์’ จริงๆ เป็นคนที่ชอบสแตปม์ อภิวัชร์ มาก (ยิ้ม) แต่ว่าก็ไม่ค่อยได้ฟังแล้ว ตั้งแต่ออกมา[ทำกิจกรรม] ก็กลายเป็นพี่ชูเวช (วงสามัญชน) แทน ชื่นชมพี่ชูเวช (หัวเราะ) วงไฟเย็นก็พี่จอมงี้”
“(ผู้สื่อข่าว - ชอบเพลงอะไรบ้างของ 2 วงนี้) ตอนนี้ชอบเพลง ‘รุ้ง’ ของสามัญชน เพลง ‘คนที่คุณก็รู้ว่าใคร’ ก็เปิดบ่อย แต่ช่วงนี้จะเปิดเพลง ‘รุ้ง’ บ่อยมาก ไฟเย็นก็เพลง ‘สหาย’ อะไรอย่างนี้”
คลังข้อมูล 101 สำหรับคนอยาก ‘ตื่นรู้’ การเมืองไทย
“จริงๆ อ่าน ‘ฟ้าเดียวกัน’ เลย อ่านฟ้าเดียวกันแล้วคุณจะตาสว่างกับทุกอย่าง แนะนำเลย”
![](https://live.staticflickr.com/65535/51986422671_7af6f41eac_b.jpg)
สังคมไทยที่ ‘ตะวัน’ อยากเห็น
“อยากเห็นทุกคนเท่ากันแบบเท่ากันจริงๆ ไม่มีใครอยู่เหนือใครทั้งในด้านกฎหมาย คือไม่มีใครกดขี่ใคร ทุกคนมีโอกาสได้รับความเท่าเทียมเท่ากัน โอกาสที่จะเข้าถึงการศึกษา การคมนาคม การรักษาพยาบาล หรืออะไรก็แล้วแต่ ไม่มีใครอยู่เหนือกว่าใครในเรื่องการใช้อำนาจหรือการใช้กฎหมายใดๆ ทั้งปวง”
ทำนายอนาคตตัวเองและสังคมไทยจากจุดที่เป็น
“ถ้าตัวเอง เรายังมองว่าเป็นหนึ่งในนักเคลื่อนไหวคนหนึ่งจากหลายๆ คน หลายๆ กลุ่มที่ยังคงออกมาเรื่อยๆ ตอนนี้สังคมมันยังดูยากที่จะเปลี่ยนอยู่ รวมถึงตัวเราเองด้วย เพราะว่าไม่ว่าเราจะทำอะไรก็ตาม พวกผู้มีอำนาจหรือใครที่เขาถือกฎหมาย เขาจะทำอะไรก็ได้หมดเลย ไม่ว่าจะเป็นอย่างที่เราเจอมา การยัดคดีทั้งๆ ที่มันไม่เข้าข่ายก็ตาม มันยังดูยากอยู่ แต่เรารู้สึกว่าในอนาคต ทุกคนที่ออกมาเคลื่อนไหนจะสามารถเชื่อมกันได้อย่างเหนียวแน่นมากขึ้น และจะพัฒนาสังคมได้อย่างเหนียวแน่นมากขึ้น”
ถ้าสังคมดี อนาคตของ ‘ตะวัน’ จะเป็นอย่างไร
“วันนั้นเราก็คงหาความสุขให้ตัวเองในการไปเที่ยวบ้าง เพราะว่าตอนช่วงนี้ที่เคลื่อนไหวก็ไม่มีเวลา แล้วก็ไม่ค่อย enjoy (สนุก) กับการเที่ยวแล้วด้วย เพราะเรารู้สึกว่าเราทุ่มไปกับการทำกิจกรรมหรือการคิดกิจกรรมอะไรอย่างเดียว เพราะฉะนั้นถ้าสังคมมันดีแล้ว เราคงหาความสุขให้ตัวเอง ไม่ว่าจะเป็นการเที่ยวเล่น การไปกินอาหารอร่อยๆ กับเพื่อน การเล่นกับแมว อะไรก็ได้ แค่หาความสุขให้กับชีวิตตัวเองแบบที่มนุษย์คนหนึ่งจะใช้ชีวิตให้เต็มที่ได้”
![](https://live.staticflickr.com/65535/51986424301_f53bb93094_b.jpg)
![สแกน QR Code เพื่อร่วมบริจาคเงินให้กับประชาไท](https://img.pct.fyi/uploads/big/50cd36632778858506956587c3cd91f7.png)
ร่วมบริจาคเงิน สนับสนุน ประชาไท โอนเงิน กรุงไทย 091-0-10432-8 "มูลนิธิสื่อเพื่อการศึกษาของชุมชน FCEM" หรือ โอนผ่าน PayPal / บัตรเครดิต (รายงานยอดบริจาคสนับสนุน)