นักกีฬาหญิงทั่วโลกเผชิญการคุกคามและความรุนแรงอย่างเป็นระบบ โดยเฉพาะในตะวันออกกลาง แอฟริกา และเอเชีย ในอิหร่านและอัฟกานิสถาน นักกีฬาหญิงถูกล่วงละเมิดโดยโค้ชและเจ้าหน้าที่ ขณะที่ตอลิบานห้ามผู้หญิงเล่นกีฬาโดยสิ้นเชิง ผู้เกี่ยวข้องเรียกร้องให้นำอนุสัญญา ILO 190 มาใช้เพื่อสร้างสภาพแวดล้อมที่ปลอดภัยสำหรับนักกีฬาหญิง
การคุกคามทางเพศในวงการกีฬาอิหร่าน
'ชิรีน ชีร์ซาด' (Shirin Shirzad) อดีตนักกีฬาและโค้ชมวยปล้ำทีมชาติอิหร่าน ผู้ออกมาเปิดโปงเรื่องการคุกคามทางเพศในวงการกีฬาอิหร่าน | ที่มาภาพ: FB-Shirin Shirzad/Equal Times
'ชิรีน ชีร์ซาด' (Shirin Shirzad) อดีตนักกีฬาและโค้ชมวยปล้ำทีมชาติอิหร่าน (2013-2018) พูดเรื่องความรุนแรงและการคุกคามทางเพศที่เกิดขึ้นกับนักกีฬาหญิงได้ไม่รู้จบ เธอต้องหนีออกจากประเทศไปอยู่ยุโรปหลังจากที่ถูกขู่ว่าจะทำร้าย เพราะกล้าออกมาเปิดโปงเรื่องที่นักกีฬาหญิงถูกล่วงละเมิด
"ตั้งแต่เป็นนักกีฬาและทำงานในวงการกีฬาอิหร่าน ฉันถูกกลั่นแกล้ง แบ่งแยก และทำร้ายจิตใจมาตลอด ฉันถูกสั่งให้หุบปากหลายครั้งเพียงแค่เพราะกล้าออกมาพูดเรื่องความไม่ยุติธรรม ผู้บริหารระดับสูงก็พูดจาไม่สุภาพกับฉัน พอฉันปฏิเสธคำเชิญของพวกเขา พวกเขาก็ไล่ฉันออกแล้วมาคุกคามฉันต่อ" เธอเล่าให้ Equal Times ฟัง
โค้ชคนนี้เปิดโปงว่านักกีฬาหญิงส่วนใหญ่ในทีมชาติอิหร่านถูกล่วงละเมิดทางเพศมาแล้วอย่างน้อยครั้งหนึ่ง และเธอเองก็เห็นการคุกคามเหล่านี้เกิดขึ้นทุกวัน เพื่อนร่วมงานของเธอที่เป็นโค้ชหญิงแต่งงานแล้วคนหนึ่ง ถูกโค้ชอาวุโสโทรวิดีโอคอลมาหาตอนตี 4 เธอไปแจ้งสหพันธ์ แต่สุดท้ายเธอเองกลับเป็นคนถูกลงโทษ
หลังออกจากอิหร่าน เธอรู้สึกปลอดภัยขึ้นที่จะพูดเรื่องการล่วงละเมิดในที่สาธารณะ แต่พอให้สัมภาษณ์ครั้งแรกกับ Iran International TV และสื่ออื่นๆ ที่วิจารณ์รัฐบาลอิหร่าน เธอก็ถูกขู่ทันที "พวกเขาบอกว่าจะส่งฉันกลับอิหร่านแบบที่แย่ที่สุด" เธออธิบาย ทั้งที่เธอพูดได้หลายภาษาและมีปริญญาเอกด้านวิทยาศาสตร์สุขภาพและกีฬา แต่ก็ต้องไปซ่อนตัวอยู่ในหมู่บ้านเล็กๆ ที่ห่างไกลในสแกนดิเนเวียเป็นปีๆ
"จนทุกวันนี้ฉันยังถูกด่าทอในอินเทอร์เน็ตอยู่เรื่อย แต่ฉันก็ยังออกสื่อต่อไป เพราะฉันเชื่อว่าการบอกความจริงเป็นสิ่งสำคัญ" ชีร์ซาดกล่าว
ในอิหร่าน การคุกคามนักกีฬาหญิงเป็นระบบที่วางแผนไว้และมักมาจากโค้ชกับเจ้าหน้าที่ 'โรซิตา อาเอเมห์-ดูสต์' (Rozita Aemeh-doost) ออกมาแจ้งความเรื่องการล่วงละเมิดทางเพศที่เธอและนักกีฬาวัยรุ่นคนอื่นๆ ถูกกระทำ, ส่วน 'ชิวา อามินี' (Shiva Amini) อดีตนักฟุตซอล ตอนนี้ต้องหนีไปอยู่ต่างประเทศหลังจากแฉเรื่องเจ้าหน้าที่ระดับสูงคุกคามทางเพศ, 'เอลฮัม นิกเปย์' (Elham Nikpay) กล่าวหาผู้จัดการคนหนึ่งว่าล่วงละเมิดเด็กในสระว่ายน้ำที่เด็กผู้หญิงคนหนึ่งถูกฆ่าตายด้วย ซึ่งเชื่อมโยงกับการคุกคามนักกีฬาหญิง, และ 'โกลนาร์ วากิล กิลานี' (Golnar Vakil Gilani) อดีตประธานสหพันธ์โปโล รายงานเรื่องรัฐมนตรีขู่ว่าจะเอาภาพส่วนตัวไปเผยแพร่
เหยื่อส่วนใหญ่ไม่กล้าแจ้งความเพราะกลัว และคนที่กล้าแจ้งก็มักถูกลงโทษ ในขณะที่คนทำผิดกลับไม่โดนอะไรเลย ไม่มีช่องทางที่ปลอดภัยหรือเป็นกลางสำหรับการแจ้งเรื่องล่วงละเมิด และมีอุปสรรคจากระบบอยู่ตลอดเวลาา "ระบบนี้ออกแบบมาให้ผู้หญิงหุบปาก ไม่ใช่เพื่อช่วยเหลือผู้หญิง" ชีร์ซาดกล่าว
ไม่มีความยุติธรรมในอัฟกานิสถาน
'เฮลีย์ คาร์เตอร์' (Haley Carter) นักฟุตบอลและอดีตนาวิกโยธินสหรัฐฯ เคยเป็นผู้ช่วยโค้ชทีมชาติหญิงอัฟกานิสถาน (2016-2018) | ที่มาภาพ: TomboyX
อัฟกานิสถานเป็นอีกตัวอย่างที่เห็นชัดว่ามีการคุกคามนักกีฬาหญิงแบบเป็นระบบ เหยื่อต้องเผชิญกับการถูกแก้แค้น ถูกมองแง่ลบ และไม่ได้รับความยุติธรรม 'เฮลีย์ คาร์เตอร์' (Haley Carter) นักฟุตบอลและอดีตนาวิกโยธินสหรัฐฯ เคยเป็นผู้ช่วยโค้ชทีมชาติหญิงอัฟกานิสถาน (2016-2018) ได้ออกมาแฉเรื่องการล่วงละเมิดทางเพศและการทำร้ายร่างกายโดยเจ้าหน้าที่ รวมถึง 'เคราเมอุดดิน คารีม' (Keramuudin Karim) ประธานสหพันธ์ฟุตบอลอัฟกานิสถาน ซึ่ง FIFA แบนตลอดชีวิตในปี 2019 หลังตอลิบานเข้ายึดครองในปี 2021 คาร์เตอร์ช่วยพานักกีฬาหญิงออกจากประเทศ
"อัฟกานิสถานมีประวัติแย่มากในเรื่องการปกป้องนักกีฬาหญิงจากการถูกคุกคาม" เธออธิบาย การถูกกล่าวหาว่ามีเซ็กส์นอกสมรสอาจทำให้เสียชีวิตได้ นั่นจึงทำให้เหยื่อหลายคนเลือกเงียบ ตอนที่เธออยู่ในประเทศ ไม่มีระบบไหนที่จะช่วยให้แจ้งเหตุได้อย่างปลอดภัย
"ตอนเราพยายามไปแจ้งสมาพันธ์ฟุตบอลเอเชีย (AFC) พวกเขาบอกว่าจะรับเรื่องร้องเรียนได้ก็ต่อเมื่อมาจากประธานหรือเลขาธิการใหญ่เท่านั้น แต่คนพวกนั้นแหละที่เป็นคนทำร้าย" คาร์เตอร์กล่าว
หลังตอลิบานเข้ายึดครองในปี 2021 ทีมฟุตบอลหญิงชาติเผาชุดแข่งของตัวเองและลบโซเชียลมีเดีย "นั่นเป็นจุดเริ่มต้นของแผนการที่จะลบผู้หญิงออกจากสังคมอย่างเป็นระบบ ทุกวันนี้พวกเธอถูกห้ามเล่นกีฬา ซึ่งเป็นการละเมิดสิทธิที่ไม่เกิดขึ้นในประเทศไหนเลย" เธอประณาม
หลังเข้ามาปกครองได้ไม่นาน 'อาห์มาดุลลาห์ วาซิก' (Ahmadullah Wasiq) เจ้าหน้าที่ตอลิบาน ออกคำสั่งห้ามผู้หญิงเล่นกีฬาโดยอ้างว่าชุดกีฬาของพวกเธอ "โชว์ร่างกายมากเกินไป" นับแต่นั้นมา เด็กผู้หญิงถูกตัดสิทธิในการเรียน และในปี 2023 เด็กผู้หญิงวัยเรียนถึงร้อยละ 80 ไม่ได้เข้าโรงเรียน ผู้หญิงยังถูกห้ามเข้าที่สาธารณะอย่างสวนสาธารณะ ยิม หรือสโมสรกีฬา การที่ผู้หญิงไม่ได้ทำงานทำให้ประเทศสูญเสียรายได้ปีละ 1 พันล้านดอลลาร์สหรัฐ คิดเป็นร้อยละ 5 ของ GDP
"หมัดเดียวก็ล้มแล้ว"
ยาฆมูร์ นิสา ดูร์ซุน (Yağmur Nisa Dursun) โค้ชสอนคิกบ็อกซิ่งวัย 17 ปี | ที่มาภาพ: Marga Zambrana/
ที่ยิมแห่งหนึ่งในใจกลางอิสตันบูล ยาฆมูร์ นิสา ดูร์ซุน (Yağmur Nisa Dursun) เด็กสาววัย 17 ปี สอนคิกบ็อกซิ่งให้กับผู้ชายที่อายุมากและตัวโตกว่าเธอเป็นสองเท่า เธอเป็นลูกสาวของโค้ชทีมชาติ และได้รับการยอมรับจากทุกคน "ฉันเริ่มเพราะพ่อตอนยังเด็กมาก ตอนแรกไม่อยากเลย แต่พอเห็นเด็กผู้หญิงคนอื่นเขาฝึกกัน ฉันก็อิจฉา" เธออธิบาย
ลูกค้าในยิมมากกว่าครึ่งเป็นผู้หญิง "เพราะในตุรกีมีเคสความรุนแรงต่อผู้หญิงเยอะ พวกเธอเลยมาเรียนวิธีป้องกันตัว" เธอบอก ดูร์ซุนถูกแซวในโซเชียลมีเดียว่า "หมัดเดียวก็ล้มแล้ว" "พวกนี้เป็นความเห็นที่ดูหมิ่นผู้หญิง... พวกเขาทำแบบนี้เพราะรู้สึกด้อยกว่า มันเป็นการคุกคามอย่างหนึ่ง นั่นแหละความน่าสมเพชของมนุษย์" นักเรียนคนหนึ่งของเธอเป็นผู้หญิงวัย 50 ปีที่มีหมายจับกุมห้ามอดีตสามีเข้าใกล้ "เธอกำลังหย่าและอยากได้สายดำ"
ตุรกีไม่ได้ลงนามในอนุสัญญา 190 (C190) ของ ILO เรื่องความรุนแรงและการคุกคามในที่ทำงาน ซึ่งครอบคลุมถึงกีฬาด้วย และสิทธิสตรีถูกตัดทอนลงภายใต้รัฐบาลของเรเจป ตัยยิป เออร์โดอัน ในปี 2004 นักยกน้ำหนักหญิงทีมชาติ 'ซิเบล ชิมเชก' (Sibel Şimşek) 'อายลิน ดาชเดเลน' (Aylin Daşdelen) และ 'ชูเล ชาห์บาซ' (Şule Şahbaz) แจ้งความต่อโค้ชของพวกเธอในข้อหาล่วงละเมิดทางเพศและทำร้ายร่างกาย ซึ่งทำให้มีการสอบสวนอย่างเป็นทางการ พวกเธอกล่าวหาว่าถูกสัมผัสในที่ไม่สมควร ถูกพูดจาทางเพศ และถูกทำร้าย ดาชเดเลนยังโทษเขาในเรื่องการฆ่าตัวตายของเพื่อนร่วมทีม 'เอสมา คาน' (Esma Can) ในปี 1999 โค้ชคนนี้ถูกไล่ออก และคดีนี้กลายเป็นจุดเปลี่ยนในการต่อสู้กับการล่วงละเมิดในวงการกีฬา เป็นการเน้นย้ำว่าต้องมีระบบแจ้งเหตุที่ได้ผลและการสนับสนุนจากองค์กรสำหรับเหยื่อ
ในปี 2021 เออร์โดอันยังดึงตุรกีออกจากอนุสัญญาอิสตันบูลด้วย ดูร์ซุน เด็กสาวตัวเล็กคนนี้จึงพึ่งพาได้เพียงตัวเองและเทคนิคป้องกันตัวเท่านั้น "การจะไปให้ไกลในกีฬาต่อสู้ในตุรกีมันยากมาก โอกาสสำหรับผู้หญิงเราก็น้อยมาก ผู้หญิงต้องการการช่วยเหลือทั้งงบประมาณและกำลังใจมากกว่านี้ ตอนนี้ที่ฉันเปิดยิมเอง ฉันรู้สึกสบายใจกว่า ฉันอยากเป็นแรงบันดาลใจให้ผู้หญิงทุคน อาจจะทั้งประเทศตุรกีเลย" เด็กสาวคนนี้เชื่อว่าการกลับมาใช้อนุสัญญาอิสตันบูลและการปฏิบัติตาม C190 จะ "ช่วยชีวิตคนได้"
ทั้งรัฐและองค์กรกีฬาไม่ได้รับผิดชอบ
"ในโลกกีฬา การล่วงละเมิดและคุกคามมีมากมายจนล้นหลาม และองค์กรกีฬาก็ล้มเหลวในการจัดการ ทำให้การนำอนุสัญญา ILO 190 มาใช้เป็นเรื่องเร่งด่วนที่เพิกเฉยไม่ได้" แมทธิว เกรแฮม (Matthew Graham) หัวหน้า UNI World Players สหภาพแรงงานที่เป็นตัวแทนนักกีฬาอาชีพ 85,000 คนใน 60 ประเทศ กล่าวกับ Equal Times
ในตะวันออกกลาง แอฟริกา และเอเชีย นักกีฬาหญิงเจอกับความรุนแรงที่ฝังแน่นในระบบ ทั้งการล่วงละเมิดทางเพศและการถูกกีดกันทางกฎหมายและสังคม มีคดีที่บันทึกไว้ในปากีสถาน โมร็อกโก อียิปต์ ซาอุดีอาระเบีย สหรัฐอาหรับเอมิเรต เลบานอน และคาซัคสถาน ยกตัวอย่าง ในปากีสถาน นักคริกเก็ต 'ฮาลิมา ราฟิก' (Halima Rafiq) ฆ่าตัวตายหลังจากแจ้งเรื่องถูกล่วงละเมิดทางเพศแล้วกลับถูกกล่าวหาว่าใส่ร้าย แม้บางประเทศจะมีแคมเปญสร้างความตระหนัก แต่ไม่มีประเทศไหนเอา C190 มาใช้ในกีฬาอย่างจริงจัง มีตัวอย่างที่ให้ความหวังในค่ายผู้ลี้ภัยชาติลาในเลบานอน ที่โครงการบาสเกตบอลช่วยให้เด็กผู้หญิงกว่า 150 คน หนีจากสภาพแวดล้อมที่เป็นอันตราย
เกรแฮมสังเกตว่าในพื้นที่ที่นักกีฬาไม่มีสิทธิแรงงาน องค์กรสหภาพของเขาจับมือกับ Sport & Rights Alliance เพื่อช่วยเหลือผู้รอดชีวิตและสร้างแรงกดดัน "ในคดีสำคัญคดีหนึ่ง เราช่วยผลักดันให้มีการดำเนินการระหว่างประเทศเรื่องเรื่องอื้อฉาวการล่วงละเมิดในบาสเกตบอลของมาลี ซึ่งทำให้ในที่สุดก็มีการสอบสวนจากภายนอก หลังจากที่องค์กรปฏิเสธมาเป็นปีๆ"
แต่เขาก็ชี้ให้เห็นว่ารัฐบาลและองค์กรกีฬายังไม่ได้ลุกขึ้นมาแก้ปัญหา แม้แต่เรื่องการเอา C190 มาใช้ "สหภาพนักกีฬาและองค์กรประชาสังคมต่างหากที่เป็นผู้นำในการผลักดันให้โลกกีฬาทำตามสัญญาที่ว่าจะเป็นสภาพแวดล้อมที่ปลอดภัยและเปิดกว้างสำหรับทุกคน"
แรงกดดันจากภายนอกเป็นสิ่งจำเป็น
การสร้างสภาพแวดล้อมแบบนั้นในกีฬายังเป็นเรื่องยากในตะวันออกกลาง แอฟริกา และเอเชีย ตามที่ชีร์ซาดเตือนว่า "ผู้หญิงอิหร่านและนักกีฬาหญิงต้องสู้คนเดียวอย่างสิ้นเชิง เพราะสาธารณรัฐอิสลามไม่ยอมรับและเคารพสิทธิสตรีในระบบกฎหมาย การเซ็นเอกสารไม่พอที่จะเปลี่ยนแปลงอะไรจริงๆ" เธอเสนอแนวทางต่างๆ เช่น ให้ผู้หญิงมีส่วนในการตัดสินใจ ห้ามทีมชายไปแข่งระหว่างประเทศถ้าไม่รับประกันการมีส่วนร่วมของผู้หญิง สร้างระบบแจ้งเหตุที่เป็นอิสระ และลงโทษผู้กระทำผิดอย่างจริงจัง "แรงกดดันจากภายนอกเป็นสิ่งจำเป็น" เธอยืนยัน
ส่วนคาร์เตอร์เน้นย้ำว่าการลงนามใน C190 ต้องคู่กับการนำไปใช้จริงๆ (โดยใช้กลไกที่กำหนดไว้ในอนุสัญญา) เธอเน้นว่าต้องมีระบบแจ้งเหตุที่เป็นอิสระ ให้เหยื่อติดต่อองค์กรระหว่างประเทศได้โดยตรง ปกป้องคนที่แฉข่าว และใช้แรงกดดันทางเศรษฐกิจผ่านองค์กรอย่าง IOC ซึ่งเธอว่าควรขับไล่ตอลิบานออกจากขบวนการโอลิมปิก เธอเรียกร้องให้มีแผนฉุกเฉินและเครือข่ายเพื่อช่วยนักกีฬาในระบบที่กดขี่ ขณะเดียวกัน เธอเตือนเราว่า "การกระทำที่กล้าหาญของแต่ละคนสามารถเปลี่ยนระบบได้ จิตวิญญาณที่ไม่ย่อท้อนั้นให้ความหวังกับฉัน"
ในระหว่างการแข่งขันโอลิมปิกปารีส 2024 นักวิ่งระยะสั้น 'คิเมีย ยูโซฟี' (Kimia Yousofi) ท้าทายการห้ามของตอลิบานและแข่งขันเพื่ออัฟกานิสถาน "ฉันเป็นตัวแทนของความฝันและความใฝ่ฝันที่ถูกขโมยไปของผู้หญิงอัฟกัน" เธอกล่าว
ชีร์ซาดยังเห็นความหวังใน "ความกล้าหาญของผู้หญิงอิหร่านที่แม้ในช่วงเวลามืดมนที่สุด ยังคงขัดขืนและแสดงให้โลกเห็นว่าเราสมควรได้รับชีวิตที่ดีกว่านี้ เมื่อผู้หญิงคนหนึ่งกล้าเปิดปาก ผู้หญิงอีกหลายคนก็ได้แรงบันดาลใจให้ยกเสียงขึ้นมาด้วย นั่นให้กำลังใจฉันในการสู้ต่อไป เราผู้หญิงอิหร่านจะลุกขึ้นมาอีกครั้งวันหนึ่ง เหมือนนกฟีนิกซ์ และใช่ วันหนึ่งเราจะมีชีวิตธรรมดา"
ในปี 2024 Human Rights Watch (HRW) ส่งรายงานให้ผู้รายงานพิเศษของสหประชาชาติเรื่องความรุนแรงต่อผู้หญิงและเด็กผู้หญิงในวงการกีฬา โดยบันทึกลักษณะที่เป็นระบบ เป็นปัญหาระดับโลก และคงอยู่ของการกระทำต่างๆ ตั้งแต่การล่วงละเมิดทางเพศ การทำร้ายร่างกายและจิตใจ ไปจนถึงการแก้แค้นจากองค์กรนั้นๆ ต่อคนที่ออกมาแฉ โดยมีตัวอย่างจากหลายประเทศ เช่น อัฟกานิสถาน มาลี จีน ญี่ปุ่น และยูกันดา HRW แนะนำแนวทางต่างๆ รวมถึงการลงนามและนำอนุสัญญา ILO 190 มาใช้ ซึ่งได้รับการรับรองเมื่องวันที่ 21 มิถุนายน 2019
ในต้นปี 2026 ILO จะจัดประชุมผู้เชี่ยวชาญเรื่องการใช้หลักการและสิทธิพื้นฐานในการทำงาน และเรื่องความรุนแรงและการคุกคามในโลกกีฬา ซึ่ง UNI World Players จะเป็นตัวแทนแรงงาน "เราหวังว่ามันจะเป็นโอกาสในการต่อยอดมาตรฐานและให้คำแนะนำที่จำเป็นอย่างยิ่งในเรื่องนี้" เกรแฮมสรุป
